ТА ч ЭХЛЭЛ . . . !!!

"I R I M" судалгааны хүрээлэн байгуулагдсаны хоёр жилийн ойн баярын мэнд хүргэе! /Г.Цогтбаатар/

2010-04-03T17:00:00.004+08:00

Эрхэм харилцагч та бүхэндээ “IRIM” судалгааны хүрээлэн байгуулагдсаны хоёр жилийн ойн баярын мэнд хүргэе!
Та бүхний дэмжлэгтэйгээр манай байгууллага өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж, өсөн дэвшиж байгааг мэдэгдэхэд таатай байна.

2010 оны 4 дүгээр сарын 4-ний өдөр бол манай байгууллагын төрсөн өдөр юм.

Нэг жилийн өмнөх үетэй харьцуулахад манай байгууллагын боловсон хүчний тоо хэмжээ хоёр дахин, үйл ажиллагааны цар хүрээ ба бүтээмж тав дахин нэмэгджээ.

Олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа хөгжүүлж Олон Улсын Социологичдын Холбоо, нийгмийн хариуцлагын олон улсын байгууллага болох “ANSA”-ын Монгол дахь удирдах зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байна.

Шинээр хэрэгжүүлсэн томоохон төслүүдээсээ дурьдвал CHF олон улсын байгууллага, МУ-ын Засгийн газрын хамтарсан “Хоршоодын үнэлгээ” судалгааг MEC ХХК-тай хамтран Монгол улс даяар зохион байгуулав, Азийн хөгжлийн банк, МУ-ын Засгийн газрын хамтарсан "ХДХВ/ДОХ ба Хүн худалдах гэмт хэргээс сэргийлэх техник туслалцааны төслийн үр дүнг үнэлэх нь” үнэлгээний төслийг хэрэгжүүллээ, Жендерийн Тэгш Эрхийн Үндэсний Хороо, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрийн хамтарсан “Улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдоход хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нөлөө” сэдэвт судалгаа, нөлөөллийн үйл ажиллагааны төсөл зэргийг нэрлэж болно.

Одоогоор манай байгууллага “ANSA” олон улсын байгууллагын “Монгол дахь нийгмийн хариуцлагын байдал” суурь судалгааны төсөл, Нээлттэй Нийгэм Форум ТББ-ын “Төсвийн үйл явцад иргэдийг оролцуулах загвар төсөл”-ийн хоёрдугаар шатны төсөл, Жендерийн Тэгш Эрхийн Үндэсний Хороо, НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрийн саналаар “Жендерийн мэдрэмжтэй сэтгүүл зүйн шалгуур үзүүлэлт боловсруулах” хоёрдугаар шатны төсөл, Архангай аймгийн нийгэм, эдийн засгийн суурь судалгааны төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлж байна.

Түүнчлэн 2010-2012 онд Азийн Хөгжлийн Банкны “7175-MON: Азийн хөгжлийн банкны дэд бүтцийн төслүүд ба уул уурхайн салбарт ХДХВ/ДОХ-оос сэргийлэх төслийн хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний төсөл”-ийн Монгол дахь хяналт, шинжилгээ, үнэлгээний байгууллагаар шалгараад байгаа билээ.

Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд “IRIM” судалгааны хүрээлэн нь 158 хүн сарын ажил гүйцэтгэжээ. Хэрэгжүүлсэн голлох үйл ажиллагаагаа хүн сараар нь тооцож харуулбал:

Цаашид манай байгууллага судалгааны байгууллагын олон улсын стандартуудыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх; сургалт, зөвлөгөө өгөх чиглэлийн үйл ажиллагаагаа тэлэх; олон улсын байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа улам өргөжүүлж, олон улсын түвшинд ажиллах зорилготой байгаа юм.

Байгууллагынхаа хамт олон болон нийт харилцагч байгууллагууддаа “IRIM” судалгааны хүрээлэнгийн удирдах зөвлөлийн гишүүдийн өмнөөс дахин чин сэтгэлээсээ талархал илэрхийлье!

2010 оны 4 дүгээр сарын 03

Монголын Улсын арилжааны даатгалын өнөөгийн байдал /Г.Цогтбаатар/

2010-02-28T15:46:00.011+08:00

Энэхүү нийтлэлдээ Монгол Улсын арилжааны (компаний) даатгалын салбарын өнөөгийн байдал, санхүүгийн салбарт тус салбарын эзэлж буй байр суурийн тухай өгүүлхийг зорьсон юм. Үүний тулд арилжааны даатгалын салбарт оролцогчдын тоо, хөрөнгө ба эх үүсвэр, компаниудын төлбөрийн чадвар, санхүүгийн тогтворжилт, ашигт ажиллагааны түвшин, даатгалын хураамж ба нөхөн төлбөрийн харьцаа, олон нийтэд санал болгож буй даатгалын үйлчилгээний төрөл, давхар даатгалын өнөөгийн байдлыг дүрслэн үзүүлэхийг хичээсэн.
Эх сурвалж судлах явцад Монгол Улсын арилжааны даатгалын зах зээлийн талаарх сүүлийн үеийн ном зохиол, статистик, судалгааны материалууд ховор байдаг нь ажиглагдсан. Судалгааны материал нь Санхүүгийн зохицуулах хорооноос 2008 оны эцэст гаргасан даатгалын зах зээлийн талаарх нэлээд ерөнхий тайлангаар хязгаарлагдаж байлаа. Харин олон улсын хэмжээнд жил бүр Даатгалын олон улсын мэдээллийн хүрээлэн (Insurance Information Institute)-гээс "Олон улсын даатгал: Баримтын ном" (International insurance: Fact book 2005), Капжэмайни (Capgemini) болон Европийн санхүүгийн менежмент, маркетингийн холбооноос (the European Financial Management & Marketing Association) жил бүр "Дэлхийн даатгалын тайлан" (the World Insurance Report)-г эрхлэн гаргадаг байна. Харамсалтай нь манай улс эдгээр тайланд одоог хүртэл хамрагдаагүй байна.

Нэг. Монгол Улсын даатгалын тогтолцоо

Монгол улсын даатгалын тогтолцоо нь дэлхийн бусад орнуудын адилаар нийгмийн даатгалын тогтолцоо, арилжааны даатгалын тогтолцооноос бүрдэж байгаа боловч өнөөгийн байдлаар даатгалын зах зээлд эзэлж байгаа байр сууриараа нийгмийн даатгал нь илт давуутай байгаа нь дараах тоо баримтаас харагдаж байна.
2008 оны байдлаар нийгмийн даатгалын санд 280.2 тэрбум төгрөгийн орлого хуримтлуулж, 412.6 тэрбум төгрөгийн тэтгэвэр, тэтгэмж олгожээ. Харин арилжааны даатгалын санд 21.5тэрбум төгрөгийн хураамжийн орлого орсноос 4.5 тэрбум төгрөгийг даатгуулагчдын нөхөн төлбөрт олгосон аж. Үүнд дараах хүчин зүйлс нөлөөлж байна.
1. Хэлбэрийн хувьд нийгмийн даатгал нь заавал даатгуулах хэлбэртэй, арилжааны даатгал нь сайн дурын хэлбэртэй байгаа байдал;
2. Нийгмийн даатгалын арга хэмжээг төрөөс авч хэрэгжүүлдэг, арилжааны даатгалын үйл ажиллагааг хувийн хэвшлийн компаниуд явуулдаг;
3. Арилжааны даатгалын үйл ажиллагаа шинэ тутам төлөвшиж байгаа ба даатгуулагчид тэр бүр ач холбогдлыг нь ойлгодоггүй зэрэг болно.

Хоёр. Арилжааны даатгалын өнөөгийн байдал

• Арилжааны даатгалын харилцаанд оролцогчид

2009 оны байдлаар Санхүүгийн зохицуулах хорооноос даатгалын үйл ажиллагаа эрхлэх тусгай зөвшөөрөл авсан ердийн даатгалын 16, урт хугацааны даатгалын 1, нийт 17 компани даатгалын салбарт үйл ажиллагаа явуулж байна.
Сүүлийн 5 жилийн байдлаар авч үзвэл энэ тоо 2004 онд 21, 2005 онд 25, 2006 онд 22, 2007 онд 15 байжээ. Үүнээс харахад даатгалын салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй компаниудын тоо хэмжээ харьцангуй тогтвортой байдаг аж. Даатгалын компаниудаас 1 нь (6 хувь) л хүн амд урт хугацааны даатгалын (амьдралын даатгал) үйлчилгээ үзүүлдэг компани байгаа бол үнэмлэхүй хувь нь (94 хувь) ердийн даатгалын үйлчилгээ үзүүлдэг.
Нийслэл, 21 аймагт даатгалын компаниудын албан ёсны зөвшөөрөлтэй 130 салбар байгууллага үйл ажиллагаа эрхэлдэг.
Түүнчлэн даатгалын зуучлагч 5 компани ("АМЕ" ХХК, "Скай эрдэнэ" ХХК, "Эм жи ай би" ХХК, "Ачит ундраа" ХХК, "Асимон брокерс" ХХК) болон даатгалын төлөөлөгч 1643 иргэн, даатгалын хохирол үнэлэгч 2 компани ("Итгэлт-эстимэйт" ХХК, "Бэст-эстимэйт" ХХК) даатгалын зах зээлд оролцож байна.

• Даатгалын компаниудын хөрөнгө

Даатгалын компаниудын хөрөнгийн нийт хэмжээ 2008 онд 34,3 тэрбум төгрөгт хүрч өмнөх оныхоос 21,0 хувиар өсчээ. 2002 оноос хойш тус үзүүлэлт нь жилд дунджаар 20.1 хувиар өссөн байгаа бөгөөд цаашид ч өсөх хандлагатай (triend) байгаа нь хүн амын арилжааны даатгалд хамрагдах эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байгааг харуулна.

Даатгалын компаниудын эргэлтийн хөрөнгө 2008 оны байдлаар 29.6 тэрбум төгрөг байгаа бол эргэлтийн бус хөрөнгө 4.6 тэрбум төгрөг байна. Үндсэндээ даатгалын компаниудын нийт хөрөнгийн 86.3 хувь нь эргэлтийн хөрөнгө, 13.7 хувь нь эргэлтийн бус хөрөнгө байгаа юм. Энэ үзүүлэлт жил тутам нэмэгдэж байгаагаас даатгалын компаниудын хөрөнгийн хөрвөх чадвар сайн байгааг харж болно.

2008 оны байдлаар хөрөнгийн хэмжээгээрээ "Монгол даатгал" ХХК тэргүүлж байгаа бол түүний араас эхний гуравт "Бодь даатгал" ХХК, "Миг даатгал" ХХК-ууд орж байна. "Монгол даатгал" ХХК-ийн хөрөнгийн хэмжээ удаалж буй өрсөлдөгчдөөсөө бараг 5 дахин их байлаа.

Даатгалын компаниудын 2008 оны балансын үзүүлэлтүүдийг ашиглан төлбөрийн чадварын болон санхүүгийн тогтворжилтын үзүүлэлтүүдийг тооцож үзлээ. Эргэцийн харьцааг тооцохдоо нийт эргэлтийн хөрөнгийг богино хугацаат зээл, өр төлбөрт харьцуулдаг бөгөөд онолын утга нь 2 гэж үздэг. Эргэлтийн хөрөнгийн хэдий хэсгийг богино хугацаат зээл, өр төлбөрт зориулж цаана нь хэдий хэмжээний хөрөнгө үйлдвэрлэл, борлуулалтын хэвийн ажиллагааг хангахад зориулагдаж байгааг илэрхийлдэг ба энэхүү үзүүлэлтийн утга нь нэмэгдэх тутам эерэг үнэлэлт өгөх боловч хэт өндөр байх нь илүүдэл нөөц хуримтлагдсаныг илэрхийлнэ.
Даатгалын компаниудын хөрөнгийн эргэцийн харьцааг тооцож үзэхэд 2008 оны байдлаар 3.7гарч байна. Энэ нь өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад онолын утгаас саринал бага буюу харьцангуй ойр байгаа учир даатгалын компаниудын хөрөнгийн эргэцийн харьцаа хэвийн байгаа хэмээн дүгнэж болох юм.

Компанийн төлбөрийн чадварыг илэрхийлдэг өөр нэг үзүүлэлт нь цэвэр эргэлтийн хөрөнгө билээ. Энэ үзүүлэлт нь үйлдвэрлэл гүйлгээний хэвийн үйл ажиллагааг хангах баталгаа болдог бөгөөд нийт эргэлтийн хөрөнгийн 50-иас доошгүй хувийг эзлэх ёстой. Тооцохдоо нийт эргэлтийн хөрөнгөнөөс богино хугацаат зээл, өр төлбөрийг хасаж, цэвэр эргэлтийн хөрөнгийг тодорхойлдог.

2008 оны байдлаар даатгалын компаниудын нийт эргэлтийн хөрөнгийн 73.2 хувь нь цэвэр эргэлтийн хөрөнгөнд хамаарч байгаа бол богино хугацаат зээл, өр төлбөр үлдэх 26.8 хувийг эзэлж байлаа. Өмнөх жилүүдэд даатгалын компаниудын цэвэр эргэлтийн хөрөнгийн нийт эргэлтийн хөрөнгөнд эзлэх хувийн жин 90 хувиас дээш байжээ.

Дээрх үзүүлэлтээс харахад даатгалын компаниудын төлбөрийн чадварын үзүүлэлтүүд харьцангуй сайн байгаа юм.
Даатгалын компаниудын бие даах чадварын коэффициент нь санхүүгийн тогтвортой байдлыг нь шалгахад ашиглагддаг. Энэ үзүүлэлт нь компаниудын гадны эх үүсвэрээс хараат бусаар, өөрийн санхүүжилтээр бие дааж үйл ажиллагаа явуулах чадварыг харуулдаг. Тооцохдоо өөрийн ба нийт хөрөнгийн харьцааг ашигладаг бөгөөд утга нь 50 хувиас доошгүй байвал хэвийн гэж үзнэ.
2008 оны байдлаар даатгалын компаниудын бие даах чадварын коэффициент 31 байгаагаас харахад даатгалын компаниуд гадны эх үүсвэрээс хараат бусаар, өөрийн санхүүжилтээр бие даан үйл ажиллагаа явуулах чадваргүй байгааг илтгэнэ.
• Даатгалын компаниудын өр төлбөр, эзэмшигчдийн өмч

Төрийн өмчийн болон төрийн өмчийн оролцоотой хоёр даатгалын компани байгаагаас "Ганзам даатгал" ХХК-ийн эзэмшигчийн өмч бүхэлдээ (100 хувь), "Улаанбаатар хотын даатгал" ХХК-ийн эзэмшигчийн өмчийн 8 хувь нь төрийн өмчид хамаардаг.
Төрийн өмчийн болон төрийн өмчийн оролцоотой хоёр даатгалын компани байгаагаас "Ганзам даатгал" ХХК-ийн эзэмшигчийн өмч бүхэлдээ (100 хувь), "Улаанбаатар хотын даатгал" ХХК-ийн эзэмшигчийн өмчийн 8 хувь нь төрийн өмчид хамаардаг.

Даатгалын компаниудын нийт хөрөнгөнд эзэмшигчдийн өмч, даатгалын нөөц сан, өр төлбөрийн эзлэх хувь хэмжээг сүүлийн 4 жилийн байдлаар харахад 2005-2007 онуудад эзэмшигчдийн өмч дунджаар 37,2 хувь, нөөцийн сан 56,7 хувь, нийт өр төлбөр 6,1 хувийг тус тус эзэлж байсан бол 2008 онд энэхүү бүтцэд нилээд өөрчлөлт гарч нөөцийн сан 43,8 хувь болж 18,9 пунктээр буурч, харин нийт өр төлбөр 18,9 пунктээр өссөн байна. Энэ нь Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2008 оны 241 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Даатгалын байгууллагын мэдээллийн нэгдсэн сангийн журам”-ын хавсралтын дагуу орлогод тооцоогүй хураамжийн нөөцийн санг балансын нөөцийн сангийн хэсгээс хасч, өр төлбөр хэсэг дэх урьдчилж орсон орлогоор бүртгэхээр болсонтой холбоотой байна. 2008 онд даатгалын салбарын хуримтлагдсан алдагдал 102,9 сая төгрөг болж, өмнөх онтой харьцуулахад алдагдлын хэмжээ 200,5 сая төгрөгөөр буюу 2.9 дахин буурсан нь тайлангийн үеийн ашиг 9,5 дахин буюу 744,3 сая төгрөгөөр өссөнтэй холбоотой.

• Даатгалын компаниудын ашигт ажиллагаа

2008 онд даатгалын салбарын хэмжээгээр 834,9 сая төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллажээ. 2007 онд 633.7 сая төгргийн ашигтай ажиллаж байсан даатгалын салбарын ашиг 32 хувиар нэмэгдсэн байна.

Энэ онд “Монгол даатгал” ХХК, “Нэйшнл лайф даатгал” ХХК, “Нийслэл даатгал” ХХК-иуд алдагдалтай ажиллажээ. “Нэйшнл лайф даатгал” ХХК-ийн хувьд үйл ажиллагаагаа шинээр эхэлж байгаатай холбоотой алдагдал хүлээж байгаа бол “Монгол даатгал” ХХК-ийн хувьд зардлын бүртгэлийн аргачлал, компанийн үйл ажиллагаа зэрэгтэй холбоотойгоор алдагдалтай ажилласан аж.

• Даатгалын хураамжийн орлого

2008 онд даатгалын салбарын хэмжээгээр 21,5 тэрбум төгрөгийн даатгалын хураамжийн орлого олсныг 2007 онтой харьцуулахад 27,2 хувиар буюу 4,6 тэрбум төгрөгөөр өссөн байна. Сүүлийн 8 жилийн хугацаанд хураамжийн орлогын ерөнхий хандлага тогтвортой өсч иржээ.

Даатгалын нийт хураамжийн орлогын бүтцийг судалж үзэхэд 63 хувь буюу үнэмлэхүй хувь нь эд хөрөнгийн даатгалын, 23 хувь нь хариуцлагын даатгалын, 11 хувь нь амь нас, ашиг сонирхол, эрүүл мэндийн даатгалын, үлдэх 3 хувь нь санхүүгийн даатгалын хураамж байв. Үүнээс үзэхэд өнөөгийн байдлаар хэрэглэгчид арилжааны даатгалын компаниудаас эд хөрөнгийн даатгалын үйлчилгээ авах сонирхол илүү байгаа юм.

• Даатгалын нөхөн төлбөр

2008 онд арилжааны даатгалын компаниуд 4,5 тэрбум төгрөгийн даатгалын нөхөн төлбөр олгосон нь 2007 оныхтой харьцуулахад 32,4 хувиар буюу 1,1 тэрбум төгрөгөөр өсчээ. Сүүлийн 8 жилийн хугацаанд нөхөн төлбөрийн ерөнхий хандлага тогтвортой өсч ирсэн байна.

Даатгалын нөхөн төлбөрийн бүтцийг судалж үзэхэд 69 хувь буюу үнэмлэхүй хувь нь эд хөрөнгийн даатгалын, 16 хувь нь хариуцлагын даатгалын, 11 хувь нь амь нас, ашиг сонирхол, эрүүл мэндийн даатгалын, үлдэх 4 хувь нь санхүүгийн даатгалын нөхөн төлбөр байлаа.

• Даатгалын хохирол нөхөлтийн түвшин

2008 онд даатгалын хохирол нөхөлтийн түвшин даатгалын салбарын дүнгээр 30,4 байгаа ба энэ нь 2007 оны мөн үеэс 17,9 пунктээр буурсан үзүүлэлт юм.

Гурав. Арилжааны даатгалын ангилал, хэлбэр

Өнөөгийн байдлаар арилжааны даатгалын салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа 17 компаний 16 нь богино хугацаат буюу ердийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлж байгаа бол 1 компани 2008 оноос эхлэн урт хугацаат буюу амьдралын даатгалын үйлчилгээ эрхлэх болсон. Үүнээс харахад манай оронд амьдралын даатгалын үйлчилгээ дөнгөж нэвтрэх шатандаа байгаа юм. Харин ердийн даатгалын үйлчилгээний чиглэлээр харьцангуй туршлагажсан хэмээн дүгнэж болно.

Ердийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлж буй компаниуд Санхүүгийн зохицуулах хороонд даатгалын 11 хэлбэрийн үйлчилгээ эрхлэхээр бүртгүүлжээ. Тэдгээрт:
1. Гэнэтийн осол, эмчилгээний зардлын даатгал;
2. Хөрөнгийн даатгал;
3. Авто тээврийн хэрэгслийн даатгал;
4. Ачааны даатгал;
5. Барилга угсралтын даатгал;
6. Газар тариалангийн даатгал;
7. Мал амьтдын даатгал;
8. Агаарын хөлгийн даатгал;
9. Авто тээврийн хэрэгслийн жолоочийн хариуцлагын даатгал;
10.Хариуцлагын даатгал;
11.Санхүүгийн даатгал зэрэг даатгалын хэлбэрүүд орж байлаа.
Ердийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлж буй компаниудын дийлэнх олонхи нь хөрөнгийн даатгал (100 хувь), авто тээврийн хэрэгслийн жолоочийн хариуцлагын даатгал (100 хувь), гэнэтийн осол, эмчилгээний зардлын даатгал (93.8 хувь), авто тээврийн хэрэгслийн даатгал (93.8 хувь), хариуцлагын даатгалын (93.8 хувь) үйлчилгээ үзүүлж байна.
Харин ихэнх нь ачааны даатгал (75 хувь), агаарын хөлгийн даатгал (62.5 хувь), барилга угсралтын (50 хувь), санхүүгийн (50 хувь) даатгалын үйлчилгээ үзүүлж байгаа юм.
Тэдгээр компаниудын харьцангуй бага хэсэг нь мал, амьтдын даатгал (43.8 хувь), газар тариалангийн даатгалын (31.3 хувь) үйлчилгээ тус тус эрхэлж байна.

Манай орны хувьд байгаль цаг уурын эрс тэс онцлогоос хамаарч хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбар нь бусад салбартай харьцуулахад харьцангуй эрсдэл өндөртэй байдгаас арилжааны даатгалын компаниуд энэ салбарт төдийлөн хошуурахгүй байж болох юм.
Хүн амын бараг тэн хагас нь өдөр тутмын амьдралаа залгуулж буй энэ салбарын эрсдлийг бууруулж, малчдыг даатгалд хамруулах зорилгоор МУ-ын Засгийн газар, Дэлхийн банкны Олон улсын хөгжлийн ассиоциаци хооронд 2005 оны 6 дугаар сарын 17-ны өдөр “Малын индексжүүлсэн даатгал төсөл ”-ийн Хөгжлийн зээлийн гэрээг байгуулсан юм.
Энэхүү гэрээний хүрээнд 2005 оны 7-р сараас 2009 оны 12-р сар хүртэлх хугацаанд туршилтын төслийг Увс, Хэнтий, Баянхонгор аймгуудад хэрэгжүүлж байгаа билээ.
2008 оноос эхлэн "Нэйшнл лайф" ХХК урт хугацааны буюу амьдралын даатгалын үйлчилгээ эрхлэх болсон нь монголын арилжааны даатгалын хөгжилд томоохон дэвшил болсон юм. Өнөөгийн байдлаар тус компани дараах гурван төрлийн үйлчилгээг хүн амд үзүүлж байгаа юм. Үүнд:
1. Хугацаат амьдралын даатгал;
2. Хуримтлалын даатгал;
3. Эрүүл мэндийн даатгал зэрэг болно.
Түүнчлэн монгол дахь арилжааны даатгалын компаниуд нь дунд болон өндөр түвшний орлоготой хүмүүст зориулсан энгийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлдэг /Conventional Insurance/ учир арилжааны даатгалын үйлчилгээ хүн амын олонхи хэсэгт хүрч чадахгүй байгаа билээ. Тиймээс МУ-ын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн дэмжлэгтэйгээр сүүлийн 2 жилийн турш монголд хүн амын бага орлоготой хэсэгт зориулж бичил даатгалын үйлчилгээ (Micro Insurance) нэвтрүүлхээр ажиллаж байна.

Дөрөв. Арилжааны даатгалын компаниудын давхар даатгал

Манай орны хувьд "Монгол даатгал" ХХК 1960-аад оны дунд үеэс давхар даатгалын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулж, давхар даатгалын гэрээ хэрэгт оролцож эхэлсний зэрэгцээ өөрийн орны малыг 1964 оноос, иргэний агаарын тээврийн онгоцуудыг 1967 оноос, газар тариаланг 1980 оноос эхлэн гадаадад давхар даатгаж ирсэнээс хойш гадаад давхар даатгалын үйл ажиллагаа идэвхижиж, цар хүрээ нь өргөжсөн байна.
Одоогийн байдлаар Англи, Герман, Итали, Япон, Щвейцарь зэрэг орнуудын 30 шахам компани брокеруудтай давхар даатгалын талаар хамтран ажиллаж, тэдгээрээр дамжуулан олон орны даатгалын байгууллагуудтай давхар даатгалын гэрээ хэрэг харилцан солилцож байна. Тухайлбал, дэлхийд томоохонд ордог Мюних Ре, Щвейцарийн Швис Ре, Английн Виллис Фебер, Игла Стар, Японы Иншурэнс зэрэг компаниуд, тэрчлэн Английн Ричард Меарс энд Ко Италийн Глобал Ре, Щвейцарийн Хаакон, ЛТД зэрэг брокерын компаниудтай олон жил хамтран ажиллаж, харилцан гэрээ хэрэг солилцож байна.
Ердийн даатгалын үйл ажиллагаа эрхэлж буй Монгол улсын даатгалын компаниуд даатгалын эрсдэлээ гадаад улсын давхар даатгалын компаниудад даатгуулж байгаа байдлыг сүүлийн 3жилийн байдлаар судалж үзэхэд 2007 онд огцом буюу 60,7 хувь өссөн бол 2008 онд бараг өөрчлөлт гараагүй байгаа юм.

2007 он болон 2008 оны давхар даатгалын хураамжийн бүтцийг даатгалын ангиллаар задлан үзэхэд давхар даатгалын хураамжийн ихэнх хувийг эд хөрөнгийн даатгал (59.5 хувь), хариуцлагын даатгал эзэлж (38.9 хувь), өчүүхэн хувийг амь нас, ашиг сонирхол, эрүүл мэндийн даатгал (1.7 хувь) эзэлдэг нь харагдаж байна.

ТОВЧ ДҮГНЭЛТ

I - бүлгийн дүгнэлт:
1. Даатгалын зориулалттай сан байгуулах, түүнийг удирдах болон хуваарилах нь нийгмийн санхүүгийн хөрөнгийг хуримтлуулах ба зарцуулахтай холбоотой санхүүгийн харилцааны нэг хэсэг юм;
2. Даатгалын сангуудын үүсэх хэлбэрүүдээс үүдэн даатгалын үйл ажиллагаа нь Улсын нийгмийн даатгал (олон нийтийг хамарсан доод хэмжээний баталгаат халамж, хамгааллыг олгоход чиглэсэн); Хувь хүн, албан байгууллагуудын сайн дурын үндсэн дээр хийгддэг даатгалын компаниудын даатгал (арилжааны даатгал) гэсэн үндсэн хоёр хэлбэртэй байдаг;
3. Даатгалын харилцаа нь даатгалын компаний харилцагчдаасаа олж авсан хураамжаараа хөрөнгө хуримтлуулах арга болж өгдөг бөгөөд даатгалын компаниуд нь эдгээр хөрөнгөө пүүс компани, банкны үнэт цаас, үл хөдлөх хөрөнгө зэрэгт зарцуулснаараа барилга үйлдвэрлэлээр зогсохгүй улсыг ч улсын эдийн засгийн хөгжилд түлхэц болдог.
4. Дэлхийн практикт даатгалын үйл ажиллагааг амьдралын болон амьдралын бус, давхар даатгал гэж гурав ангилдаг.

II - бүлгийн дүгнэлт:
5. Монгол улсын даатгалын тогтолцоо нь дэлхийн бусад орнуудын адилаар нийгмийн даатгалын тогтолцоо, арилжааны даатгалын тогтолцооноос бүрдэж байгаа боловч өнөөгийн байдлаар даатгалын зах зээлд эзэлж байгаа байр сууриараа нийгмийн даатгал нь илт давуутай байна;
6. Даатгалын компаниудын хөрөнгийн нийт хэмжээ жилд дунджаар 20.1 хувиар өссөн байгаа бөгөөд цаашид ч өсөх хандлагатай (triend) байгаа нь хүн амын арилжааны даатгалд хамрагдах эрэлт хэрэгцээ нэмэгдэж байгааг харуулна;
7. 2008 оны байдлаар даатгалын компаниудын хөрөнгийн эргэцийн харьцаа (3.7) хэвийн, цэвэр эргэлтийн хөрөнгийн (73.2 хувь) хувийн жин хэвийн үйл ажиллагааны шаардлагыг хангах түвшинд байгаагаас дүгнэвэл даатгалын компаниудын төлбөрийн чадварын үзүүлэлтүүд харьцангуй сайн байна;
8. 2008 оны байдлаар даатгалын компаниудын бие даах чадварын коэффициент 31 байгаагаас харахад даатгалын компаниуд гадны эх үүсвэрээс хараат бусаар, өөрийн санхүүжилтээр бие даан үйл ажиллагаа явуулах чадваргүй байна;
9. 2008 онд арилжааны даатгалын салбарын хэмжээгээр 834,9 сая төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан нь өмнөх жилээс 32 хувиар нэмэгдсэн үзүүлэлт бөгөөд тус салбарын ашигт ажиллагааны түвшин цаашид ч өсөх хандлагатай байна;
10. 2008 онд даатгалын салбарын хэмжээгээр 21,5 тэрбум төгрөгийн даатгалын хураамжийн орлого олсныг 2007 онтой харьцуулахад 27,2 хувиар буюу 4,6 тэрбум төгрөгөөр өссөн байгаа ба хураамжийн орлого цаашид өсөх хандлагатай байна;
11. Өнөөгийн байдлаар хэрэглэгчид арилжааны даатгалын компаниудаас эд хөрөнгийн даатгалын үйлчилгээ авах сонирхол илүү байна;
12. 2008 онд арилжааны даатгалын компаниуд 4,5 тэрбум төгрөгийн даатгалын нөхөн төлбөр олгосон нь 2007 оныхтой харьцуулахад 32,4 хувиар буюу 1,1 тэрбум төгрөгөөр өссөн үзүүлэлт бөгөөд цаашид өсөх хандлагатай байна;
13. Манай оронд амьдралын даатгалын үйлчилгээ дөнгөж нэвтрэх шатандаа байгаа юм. Харин ердийн даатгалын үйлчилгээний чиглэлээр харьцангуй туршлагажсан хэмээн дүгнэж болно;
14. Монголын ердийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлж буй компаниуд өнөөгийн байдлаар даатгалын 11 хэлбэрийн үйлчилгээ эрхэлж байна;
15. Манай орны хувьд байгаль цаг уурын эрс тэс онцлогоос хамаарч хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбар нь бусад салбартай харьцуулахад харьцангуй эрсдэл өндөртэй байдгаас арилжааны даатгалын компаниуд энэ салбарт төдийлөн хошуурахгүй байна;
16. Монгол дахь арилжааны даатгалын компаниуд дунд болон өндөр түвшний орлоготой хүмүүст зориулсан энгийн даатгалын үйлчилгээ эрхэлдэг учир арилжааны даатгалын үйлчилгээ хүн амын олонхи хэсэгт хүрч чадахгүй байна.
17. Сүүлийн жилүүдэд донор байгууллагуудын санхүүжилтээр МУ-ын Засгийн газраас арилжааны даатгалын салбарт тулгамдаж асуудлуудыг шийдэх зорилгоор хэрэгжүүлж буй "Малын индексжүүлсэн даатгал" төсөл, “Бичил даатгалын зах зээлийн хөгжүүлэх" төслүүд цаг, нийгмийн хэрэгцээнд нийцсэн төрийн оновчтой бодлого юм;
18. Манай орны хувьд давхар даатгалын үйлчилгээ нь шинэ зүйл биш бөгөөд энэ тал дээр багагүй туршлага хуримтлуулж чадсан байна.

НОМ ЗҮЙ

Ном сурах бичиг

1. МУИС, ЭЗС, НББТ "Нягтлан бодох бүтгэлийн үндэс".УБ.,2009 он;
2. Г.Балж "Эрсдэл ба даатгал".УБ.,2006 он;
3. Г.Батбаяр "Даатгалын менежмент".УБ.,2002 он.

Судалгааны тайлан, товхимол

1. МУ-ын Засгийн газар, Дэлхийн банк “Малын индексжүүлсэн даатгалын гарын авлага”. УБ.,2009;
2. Санхүүгийн зохицуулах хороо "Даатгалын компаниудын 2008 оны санхүү, даатгалын үйл ажиллагааны нэгдсэн танилцуулга". УБ.,2009 он;
3. Insurance Information Institute "International insurance: Fact book 2005".New York (USA).,2005;
4. Insurance Information Institute "International insurance: Fact book 2007-2008".New York (USA).,2008;
5. UNDP "Micro-Insurance assessment report".Ulaanbaatar.,2007;
6. Capgemini, the European Financial Management & Marketing Association (EFMA) "the World Insurance Report". New York (USA).,2007;
7. Capgemini, the European Financial Management & Marketing Association (EFMA) "the World Insurance Report". New York (USA).,2008;

Цахим эх сурвалж

1. http://www.iblip.mn/pages/1/page90.php?vmenuclick=67
2. http://www.frc.mn/index.php?option=com_quickfaq&view=category&cid=1&Itemid=69
3. http://www.ndaatgal.mn/content.php?mid=8&file=ua2008-0004
4. http://www.freewebs.com/daatgal/Davhar%20%20daatgal.pdf

Судалгааны төсөл бичихэд анхаарах зүйлс /Г.Цогтбаатар/

2009-08-18T19:29:00.004+08:00

Судалгаа, шинжилгээний салбарт ажилласан туршлага болоод судалгааны төслийн талаар уншиж судалсан мэдээлэлдээ тулгуурлан судалгааны төсөл бичихэд анхаарах зүйлсийн талаар ерөнхий бичлэг орууллаа.

1. Судалгааны төслийг хэн бичдэг вэ?

1.1 Судалгааны байгууллагууд
1.2 Судлаачид болон судалгааны чиглэлээр суралцаж буй оюутнууд
1.3 Бусад

2. Судалгааны төслийг хэн санхүүжүүлдэг вэ?

2.1 Гадаад (Дэлхийн банк, Соросын сан ба Нээлттэй нийгэм хүрээлэн, Азийн хөгжлийн банк, НҮБ, Швейцарийн хөгжлийн агентлаг, USAID, Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, Мянганы сорилын сан, АНУ-ын Элчин сайдын яам, Дэлхийн зөн, МэрсиКор, Европын холбоо, Нидерландын Засгийн газрын Байгаль орчны төсөл, Их Британы Хүүхдийг Ивээх сан, Транспэрэнси интернэшнл, Геллап институт болон монголын зах зээлийг сонирхож буй бизнесийн байгууллагууд)
2.2 Дотоод (Төрийн байгууллагууд: Авилгатай тэмцэх газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газар, Монгол банк, Бодлогын яамд, төрийн бус байгууллагууд: Нээлттэй нийгэм форум, бизнесийн байгууллагууд: Mobicom, Unitel зэрэг үүрэн телефоны опператорууд, банкууд, MCS, APU, Женко группийн харъяа компаниуд, телевиз хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд болон бусад)

3. Судалгааг хэрэгжүүлэх байгууллагуудад ямар шаардлага тавьдаг вэ?

3.1 3 ба түүнээс дээш жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулсан байх
3.2 Татварын газарт тайлан гаргаж өгдөг байх
3.3 Магистр ба түүнээс дээш зэрэгтэй судлаачидтай байх (Судлаачид нь гадаадад зэрэг хамгаалсан бол давуу тал олгох нь бий)
3.4 Англи болон бусад шаардлагатай хэлээр төсөлтэй холбоотой асуудлаар харилцах өргөн боломжтой байх
3.5 Олон улсын байгууллагууд төсөл хэрэгжүүлэгч ихэнх байгууллагуудыг ТББ байхыг шаарддаг бол бизнесийн байгууллагууд судалгааны компанид илүү ач холбогдол өгдөг
3.6 Төслийг хэрэгжүүлэхэд байр сууц, техник хэрэгслийн хүчин чадал сайтай байх
3.7 Бусад

4. Судалгааны төслийн бүтэц, агуулга

4.1 Нүүр хуудас 1 нүүр (Нүүр хуудсан дээр судалгааны сэдэв, судалгааг хэрэгжүүлэх байгууллага эсвэл судлаачийн нэр (удирдагчтай бол оруулах), хаяг, орон нутгийн нэр, огноо зэрэг байх)
4.2 Гарчиг 1-нүүр (Цэгцтэй, дугаартай байх)
4.3 Төслийн талаарх ерөнхий мэдээлэл – 1 нүүр (Үүнийг хүснэгтэлж харуулах боломжтой бөгөөд Төслийн нэр, зорилго, захиалагч байгууллага, хэрэгжүүлэгч байгууллага, үйл ажиллагааны хүрээ, төслийг хэрэгжүүлэх хугацаа, төслийн нийт хөрөнгө оруулалт, судалгааны баг ба судлаач, төслийг хэрэгжүүлэгч байгууллагын зүгээс хариуцсан ажилтан, холбоо барих утас, хаяг зэрэг мэдээллийг оруулна)
4.4 Хураангуй 1-2 нүүр (Юуны өмнө хураангуй нь төслийн товчлол биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Хураангуй хэсэг төслийг бүрэн утгаар нь төлөөлж чадахуйц байх хэрэгтэй. Судалгааны төслийн зорилго, гол үр дүн, ач холбогдол, түүнд хүрэх арга замууд, төслийг хэрэгжүүлэх хугацаа, баг зэргийн талаар сайн мэдээлэл өгч хөрөнгө оруулагчдыг ятгахад чиглэсэн байх)
4.5 Төслийн танилцуулга 3.5-5 нүүр (Судлагдахуун 1 нүүр, судлагдсан байдал 1-1.5 нүүр, судалгааны хэрэгцээ 1-2 нүүр, таамаглал 0.5 нүүр)
4.6 Судалгааны арга зүй 2.75-3.75 нүүр (Судалгааны зорилго 0.25 нүүр, зорилт 0.5 нүүр, судалгааны дизайн 2-3 нүүр)
4.7 Судалгааны аргачлал 2.5-3.5 нүүр (Судалгааны хамрах хүрээ ба түүвэр 1 нүүр, судалгааны мэдээлэл бүрдүүлэх арга 1-2 нүүр, судалгааны мэдээлэл боловсруулах арга ба судалгааны мэдээлэл боловсруулах программ 0.5 нүүр)
4.8 Төслийн удирдлага зохион байгуулалт 1 нүүр
4.9 Төслийн хяналт ба үнэлгээ 1 нүүр
4.10 Үйл ажиллагааны төлөвлөгөө 1 нүүр
4.11 Төсөв 2 нүүр
4.12 Ном зүй 1 нүүр
4.13 Хавсралт (Хүснэгт, график, зургийн жагсаалт болон бусад) 1-3 нүүр
4.14 Төсөл нь нийт 19.75-26.25 нүүр буюу дунджаар 10-15 хуудас байх

5. Төсөл бичих ур чадвар ба бусад санамж

5.1 Үг, үсгийн алдаагүй байх
5.2 Шинжлэх ухааны ойлголт хэллэгийг зөв хэрэглэсэн байх
5.3 Хэл найруулга сайн байх
5.4 Ишлэл зүүлт хэрэглэсэн байх
5.5 Хуудасны тохиргоо зөв байх (Хуудасны хэмжээ: A4; хуудасны захаас текст хүртэлх зай: баруун 3 см, бусад -2 см,2 см,2 см; Үсгийн фонт: Times new roman, Arial, Tahoma; Үсгийн хэмжээ: 12; Мөр хоорондын зай: single буюу 1)
5.6 Төслийн бүх хуудас дугаартай байх
5.7 Уйтгартай нуршуу бичлэгээс татгалзаж схем, зураг, график дүрслэл, хүснэгт зэргийг оновчтой хэрэглэх
5.8 Зураг, хүснэгт, графикийн жагсаалт хийх, дугаартай байх
5.9 Monkey-оос аль болох татгалзаж Unicode ашиглан бичих (Хэрэв Mонкеу хэрэглэн бичсэн бол Monkey-оос Unicode руу тусгай программаар хөрвүүлэх боломжтой байдаг)
5.10 Төслийн агуулга буюу гарчиг дугаартай байх
5.11 Судалгааны төслийн дизайн, гадаад өнгө үзэмж сайн байх (хэрэглэж буй өнгөний сонголт, зураг дүрслэлийн хэлбэр зэрэгт анхаарах)
5.12 Төслийн баримт бичгийг шаардлагатай бол PDF хэлбэрээр хадгалах
5.13 Төсөл бичих явцдаа чухал баримт бичгүүдээ олон хувь найдвартай хадгалах (CD, нэмэлт HARD DISK, интернэт зэрэгт)

6. Судалгааны төсөл бичих ажлыг зохион байгуулах (Тендерээр зарлагдсан шуурхай төсөл бичих сонирхолтой багуудад зориулав)

6.1 Судалгааны төслийг тендерийн хугацаа дуусахаас 1-2 хоногийн өмнө дуусгасан байхаар ажлаа төлөвлөх
6.2 Судалгааны төслийг ямар зорилго, үзэл санаагаар хэрхэн яаж бичих талаар багийн гишүүд болон шаардлагатай гэж үзсэн хүмүүсийг оролцуулан brain storming хийх
6.3 Хэлэлцүүлгийн үр дүнд үндэслэн төслийг ямар зохион байгуулалт, ажил үүргийн хуваарьтай бичиж дуусгах тал дээр зөвшилцөж, ажлаа төлөвлөх
6.4 Тухайн хэлэлцүүлгээс хойш төслийн явцад 2-3 удаа уулзаж зөвлөлдөх цаг төлөвлөх
6.5 Хэлэлцүүлэг хийхээс 1 өдрийн өмнө төслийн draft-ыг багийн гишүүд рүү цахим болон шаардлагатай бол хэвлэмэл хэлбэрээр илгээсэн байх
6.6 Бусад гарын дорх шаардлагатай материалуудыг хамгийн түрүүнд нямбай бэлтгэж тавьсан байх. Үүнд: Тендерт оролцох сонирхолоо илэрхийлсэн албан бичиг, байгууллагын танилцуулга, багийн гишүүдийн CV (цээж зурагтай байх), байгууллагын өмнө хэрэгжүүлсэн судалгааны тайлан 2 ширхэг (тухайн сэдэвтэй холбоотой бол сайн), байгууллагын санхүүгийн тайлан, цагдаагийн газрын тодорхойлолт, өмнө хэрэгжүүлсэн төслүүдийн талаарх захиалагч байгууллагуудын үнэлгээ дүгнэлт, дугтуй (шаардлагатай мэдээллийг бичиж тэмдэглэсэн байх), марк, application бөглөж бэлтгэх болон бусад шаардлагатай мэдээлэл байх.

Та санал шүүмжээ дараах хаягаар ирүүлээрэй:
tsogoo_tsogtbaatar@yahoo.com, contact@irim.mn, director@irim.mn

“7 сарын 1 ба Хүний эрхийн зөрчил” хэвлэлийн мониторинг

2009-07-01T14:52:00.003+08:00

2008 оны 7 дугаар сарын 1-нд болсон үйл явдал нь Монгол Улс дахь анхны олон нийтийг хамарсан нийгмийн онцгой үзэгдэл байлаа. Олон нийтийг хамарсан аливаа нийгмийн үзэгдлийн улмаас хүний үндсэн эрх, эрх чөлөө зөрчигдөх магадлал өндөр байдаг. Иймээс хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд өөрийн үүргээ гүйцэтгэн, иргэдэд мэдээллийг үнэн зөв, шуурхай хүргэж ажиллах нь хүний эрх зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх, ард түмний хяналтыг дээшлүүлэх чухал ач холбогдолтой юм.

Нээлттэй нийгэм хүрээлэн, Глоб Интернэшнл зэрэг төрийн бус байгууллагуудын захиалгаар "I R I M" (айрим) судалгааны хүрээлэн нь “7 дугаар сарын 1-нд болон онц байдал зарласан, мөн түүний дараах өдрүүдэд Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлүүд мэргэжлийн түвшинд ажиллаж чадсан эсэх, ингэж ажиллахдаа хүний эрхийн асуудлыг хэрхэн тусгасан”-ыг судлах зорилгоор энэхүү мониторингийн судалгааг хийж гүйцэтгэсэн.
Мониторингийн хүрээнд 11 телевиз (МҮОНТ, UBS, MN-25, ТV5, ТV9, Eagle, NTV, ТМ, С1, SBN, ТV8), өдөр тутмын 4 сонины (Өдрийн сонин, Өнөөдөр, Зууны мэдээ, Ардчилал) 2008 оны 7 дугаар сарын 1-ээс 9-ний хоорондох 7 дугаар сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой нийтлэл, нэвтрүүлэгт агуулгын шинжилгээ хийсэн. Мониторинг хийхдээ мэдээллийн агуулгын хүрээ, эх сурвалжийн тэнцвэрт байдал ба төлөөлөл, баримт, үзэл бодлын зааг ялгааг гаргаж буй байдал зэрэг олон улсын сэтгүүл зүйн мэргэжлийн стандартуудыг ашигласан. Мониторингийн мэдээллийг цаг хугацааны дарааллаар нь
• 7 сарын 1-ний өдөр
• Онц байдлын үе (7 сарын 2-ноос 7 сарын 5-ныг дуустал)
• Онц байдал цуцлагдсаны дараахь үе (7 сарын 6-наас 7 сарын 9-нийг дуустал) гэсэн гурван ангиллаар харьцуулж гаргасан.
Ингээд мониторингийн үр дүнгээс танилцуулж байна.

Нэг. 2008 оны 7 сарын 1-ээс 9-ний хугацаанд мониторингд хамруулсан телевиз сонины нийт нэвтрүүлгийн цаг, нийтлэлийн талбай

• Мониторингид хамруулсан телевизүүдийн нэвтрүүлгийн цаг

2008 оны 7 дугаар сарын 1-ээс 9-ний хооронд буюу нийт 9 хоногийн хугацаанд судалгаанд хамруулсан 11 телевизээр нийт 709 цагийн нэвтрүүлэг цацагджээ .
7 сарын 1-ний өдөр судалгаанд хамруулсан телевизүүдээр нийтдээ 144 цагийн нэвтрүүлэг гарсан. Онц байдалын хугацаанд зөвхөн МҮОНТ ажиллаж байсан бөгөөд тус телевиз нь хоногт 17-18 цагийн нэвтрүүлэгтэй байжээ. Онц байдал цуцалсны дараа судалгаанд хамрагдсан бусад телевизүүд хэвийн байдлаар ажиллаж эхэлсэн байна. 7-р сарын 5-аас 9-ний өдрүүдэд UBS, TV5 хоногт дунджаар 18 цаг; TV9 телевиз 17 цаг; МҮОНТ, Eagle, MN25 телевизүүд 16 цаг; С1 телевиз 15 цаг; NTV, SBN, TV8, TM телевизүүд 6-7 цагийн нэвтрүүлэгтэй байжээ.

• Мониторингид хамруулсан сониний зай талбай

Судалгаанд хамрагдсан “Өдрийн сонин”, “Ардчилал”, “Зууны мэдээ”, “Өнөөдөр” сонинуудад 7-р сарын 1-ээс 9-ний өдрүүдэд болох 9 хоногийн хугацаанд хэвлэгдсэн дугааруудад нийт 942192 см2 талбайд мэдээлэл нийтлэгджээ. (7 дугаар сарын 1-ний дугаарын мэдээлэл нь өмнөх өдрийн буюу 6 дугаар сарын 30-ны мэдээлэл гэдгийг анхаарна уу)

Хоёр. 7 сарын 1-ний үйл явдлыг тухай мэдээллийн хувийн жин

• Телевизүүдийн нэвтрүүлгийн цагт эзлэх хувь

Энэ үзүүлэлт нь телевизүүд 7 сарын 1-ний үйл явдал болон түүний үр дагавараар бий болсон асуудлуудад хэр анхаарал хандуулж байсныг харуулна.

• Сонинуудын талбайд эзлэх хувь

Судалгаанд хамрагдсан сонинууд 7-р сарын 2-оос 9-ний хооронд хэвлэгдсэн дугааруудынхаа нийт талбайн 12.6 хувийг (118716 см2) 7 дугаар сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой мэдээлэлд зарцуулсан байна. Сонинуудын уг үйл явдалтай холбоотой нийтлэлд зориулсан талбайн хэмжээ нь харьцангуй тэнцвэртэй байгаа ба тус сонины нийтлэлийн нийт талбайтай нь харьцуулбал “Ардчилал”, “Зууны мэдээ” сонинууд 7 дугаар сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой сэдэвт харьцангуй илүү ач холбогдол өгчээ.

Гурав. 7 сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой мэдээллийн сэдэв, агуулга
7 сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой мэдээллийн агуулга, сэдвийг тоймлон авч үзвэл, телевиз нөхцөл байдалтай холбогдуулан авсан арга хэмжээ - нөхцөл байдал - үр дагавар гэсэн эрэмбээр, харин сонин нөхцөл байдлын шалтгаан - нөхцөл байдал - түүнтэй холбогдуулан авсан арга хэмжээ гэсэн эрэмбээр асуудалд ханджээ. Ерөнхийд нь дүгнэвэл, телевиз зөрчилт байдалтай холбоотойгоор авсан арга хэмжээнд, харин сонин зөрчилт байдлын учир шалтгаанд анхаарлаа хандуулжээ

• Үйл явдлын шалтгаан

Телевиз зөрчилт байдлын шалтгаанд нийт мэдээллийнхээ 19.6 хувь, сонин 30.5 хувийг зориулсан. Нийт мэдээлэлд МАХН, О.Магнай, Ж.Батзандан нар буруутай гэсэн мэдээлэл давамгайлж байв.

Мониторингид хамрагдсан телевизийн сувгууд 7 сарын 1-ний өдрийн нэвтрүүлэгтээ тухайн хэрэг явдлын шалтгааныг, энэ бол нийгмийн суурь асуудал байсан, цагдаагийн талаар иргэд сөрөг хандлагатай байсан, сонгуулийн үр дүн нийгмийн хүлээлттэй зөрчилдсөн, МАХН сонгууль будлиантуулсан, АН-ын, мөн түүний дарга Ц.Элбэгдоржийн турхиралт байсан, О.Магнай, Ж.Батзандан нарын зохион байгуулсан үймээн, “Иргэний эвсэл”, БНН зохион байгуулсан, МАХН өөрөө зохион байгуулж, байраа шатаалгасан, цагдаагийн байгууллага шаардлагатай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлээгүй, Сонгуулийн ерөнхий хороо муу ажилласан, МАХН,АН хоёулаа буруутай, иргэд буруутай, Н. Энхбаяр буруутай, хятадууд турхирсан гэх мэтээр 16 янзаар тайлбарлажээ.

МҮОНТ дангаараа ажллаж байсан онц байдлын үед үйл явдлын шалтгааны тайлбар 8 болон хоёр дахин буурч, эфирийн цагийн хамгийн их хувийг О.Магнай, Ж.Батзандан нарын зохион байгуулсан үймээн (22.6 хувь), “Иргэний эвсэл”, БНН зохион байгуулсан ( 18.4%) гэсэн мэдээлэл эзэлж байсан бол Магнай, Жаргалсайхан нар хяналтаа алдсан, алга болсон, дэврээсэн гэсэн агуулгатай мэдээлэл нь бусад шалтгаантай адил 11 хувийг эзэлжээ. Мөн МоАХ буруутай, сонгуулийн үр дүн нийгмийн хүлээлттэй зөрчилдсөн гэсэн мэдээл адилхан 7.1 хувь, Ийгл телевиз турхирч байна, Иргэний эвслийн зохион байгуулсан явдал гэх мэдээлэл 6 хувьтай байна.
Онц байдал цуцлагдсаны дараа тайлбарын тоо нэмэгдэж, 14 болон цагдаагийн талаар иигэд сөрөг хандлагатай байсан, АН-ын турхиралт, Н.Энхбаяр буруутай, хятадууд турхирсан зэрэг тайлбар хасагдаж, Засгийн газар харуцлагагүй ажилласан, Монгол Улсын баялгийн төлөөх тэмцэл, байдал хяналтаас гарсан гэх мэт тайлбар шинээр нэмэгджээ.

• Үйл явдлын нөхцөл нөхцөл байдал

Ийм мэдээлэлд телевиз 20.7 хувь, сонин 23.8 хувийг зарцуулжээ. Үүнд жижиг намууд, жагсаалд оролцогсдын сөрөг үйлдлийн талаарх мэдээлэл давамгайлсан байна.

• Үйл явдлын үр дагавар

Үр дагаварын тухай мэдээлэлд телевиз 20.5 хувь, сонин 14.1 хувийг зориулжээ. Телевиз соёлын өв устсан, харин сонин хүний амь нас эрсэдсэн талаар илүү анхаарчээ.

• Үйл явдалтай холбогдуулан авсан арга хэмжээ

Авсан арга хэмжээний тухай мэдээлэл телевизэд 24.6 хувь, сонинд 16.2 хувийг эзэлж байна. Аль аль нь дээлэхдээ онц байдал зарласан тухай илүү анхаарчээ.

• Хүний эрхийн асуудал

Телевиз 14.2 хувь, сонин 15 хувийг хүний эрхийн асуудалд зориулсан нь хамгийн бага
байна.

Дөрөв. ХМХ-үүд 7 сарын 1-тэй холбоотой мэдээлэл хийхдээ баримт, үзэл бодлыг заагласан байдал

ХМХ-үүд олон нийтэд хүргэсэн мэдээллийнхээ дийлэнх (телевиз 67.4 хувь, сонин 76.2 хувь) хувьд баримтад түшиглэсэн байсан нь мэргэжлийн стандартыг хангасан дэвшилттэй үзүүлэлт байлаа.

Тав. ХМХ-үүд 7 сарын 1-тэй холбоотой мэдээлэл хийхдээ эх сурвалжийн тэнцвэрийг хангасан байдал
Мэргэжлийн сэтгүүл зүйд хоёр ба түүнээс дээш эх сурвалж ашиглаж, төлөөллийг адил тэнцүү хангавал мэргэжлийн хэм хэмжээг хангасан, мэдээлэл тэнцвэртэй болсон гэж үздэг.

• Эх сурвалжийн тоо

Мэдээллийн эх сурвалж дунджаар 1, тухайлбал телевизэд 1.2, сонинд 1.5 байсан нь мэдээлэл өрөөсгөл байсныг харуулж байна.

• Эх сурвалжийн төлөөлөл

ХМХ-үүд албаны хүмүүсийн байр суурийг түлхүү дамжуулсан байна. Ингэснээр сурвалжийн төлөөллийн тэнцвэр алдагдаж, сонирхлын (хараат бус шинжээч, төрийн бус байгууллага гэх мэт), мөн үр дагавар хүртэгсэд (энгийн иргэд, хохирогчдын гэх мэт)-ийн дуу хоолойг орхигдуулан, нийгмийн олон талт, янз бүрийн үзэл бодлыг тусгах мэргэжлийн хэм хэмжээ алдагджээ.

Телевизийн суваг тус бүрээр харьцуулбал, МҮОНТ-д албаны буюу төрийн байгууллагын эх сурвалж, MN25, UBS, TV5, TV9 сувагт улс төрийн нам, хүчин, NTV, SBN, TV8 сувагт мэргэжилтэн, шинжээч, С1, Ийгл, TV8 сувагт иргэдийн төлөөлөл давамгайлжээ.

Зургаа. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлсэн байдал
Долоон сарын нэгний үйл явдалтай холбоотой нийт мэдээллийн хувийн жинг авч үзвэл, хүний эрхтэй холбоотой мэдээлэл телевизэд 14.2 (15 цаг) хувь, сонинд 10.4 (12347 см2) хувь эзэлсэн байна. Ийм мэдээлэл 7 сарын 1-ний өдөр дөнгөж 0.4 хувьтай байсан бол онц байдлын үеэр 11.1 хувь, онц байдлын дараа 22.8 хувь болж, бараг 57 дахин нэмэгджээ.

• Хүний эрхтэй холбоотой нийт мэдээллийн 97,3 хувийг хүний эрхийн зөрчил гарсан тухай мэдээлэл эзэлж байна.
• “Хүний эрхийн зөрчил гараагүй” гэсэн мэдээлэл 2.7 хувийг эзэлсэн байна. Үүнийг Хүний эрхийн комисс, Цагдаагийн байгууллага, Улсын Мөрдөн байцаах газар, УИХ-ын Хүний эрхийн дэд хороо, МАХН, зарим иргэн хэлжээ. Харин хүний эрхийн чиглэлээр ажилладаг ТББ-ууд, иргэний хөдөлгөөн, өмгөөлөгч, хохирогчдын ар гэрийнхэн, зарим нам эвсэл “ Хүний эрхийн зөрчил ихээр гарч байна” гэсэн дүгнэлт өгч, мэдээлэл хийжээ
• “Хүний эрх зөрчигдөөгүй” гэсэн мэдээлэл 7 сарын 1-ний өдөр гараагүй, харин онц байдал тогтсон буюу МҮОНТ ажиллаж байх үед 14,8 хувьтай байжээ. Онц байдлын дараахь дөрөв хоногийн ийм мэдээлэл 85,2 хувь хүрч, эрс нэмэгджээ
• Телевизээр дамжуулсан хүний эрхийн тухай нийт мэдээллийн 28 хувийг Ийгл телевиз, 25 хувийг С1 телевиз, 22 хувийг МҮОНТ бүрдүүлж байна. Зөвхөн энэ гурван сувгийн хүний эрхийн тухай мэдээлэл 7 сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой нийт мэдээллийн 75 хувийг эзэлжээ.
• Өдөр тутмын сонинуудад нийтлэгдсэн хүний эрхийн нийт мэдээллийн 44 хувь нь “Өдрийн сонин”-д нийтлэгдсэн нь хамгийн өндөр үзүүлэлт болж байна.
• Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд хүний эрхийн зөрчлийн нийт 30 орчим төрлийн зөрчлийн тухай мэдээлжээ. Үүнээс баривчлагдсан иргэдэд цагдаа, хүчний байгууллагын зүгээс бие махбодын дарамт учруулах явдал байгаа тухай мэдээллийн 21.4 хувийг телевиз, 22.2 хувийг сонин мэдээлсэн нь хамгийн их яригдсан сэдэв байв. Харин нас барсан, шархадсан, баривчлагдсан хүмүүсийн эр гэрийнхэнд хэлж дуулгаагүй, өвчтэй хүн хоригдож байгаа, цагдаа, иргэдээс мөнгө, эд зүйл авсан, хөгжлийн бэрхшээлтэй/оюуны хомдолтой хүнийг баривчилсан тухай мэдээлэл хамгийн бага буюу тус бүр 0.1 хувийг эзэлжээ.
• ХМХ-үүд хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлэхдээ үзэл бодлоос илүү баримтад түшиглэн, эх сурвалжийн тоо, төлөөллийг харьцангуй мэргэжлийн түвшинд хангасан хэдий ч агуулгын хувьд авч үзвэл, хүний эрхийн зөрчлийн тухай бодитой мэдээлэл хүргэж чадаагүй байна. Тухайлбал:
 Хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээллийн эх сурвалжийг авч үзвэл, телевизийн сувгууд дунджаар нэг эх сурвалж ашиглан мэргэжлийн стандартаа зөрчсөн байна. Харин TV9 сувагт эх сурвалжийн тоо тэнцүү байлаа
 Сонин дунджаар хоёр эх сурвалж ашиглаж, сонин мэргэжлийн стандартаа хангажээ. “Өдрийн сонин”-д бусдаас илүү тэнцүү тооны эх сурвалж ашигласан байна.
 ХМХ-үүд хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлж, сурвалжлахдаа эх сурвалжийн төлөөллийг харьцангуй тэнцвэртэй ашигласан байна. Телевизийн хувьд, эх сурвалжийн 23.5 хувь нь албаны, 22.9 хувь нь ТББ, холбоодын, 21.4 хувь нь иргэдийн төлөөлөл байв. Сонины эх сурвалжийн 24.7 хувь нь албаны, 38.4 хувь нь иргэдийн төлөөлөл байв
• Хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлэлийн агуулга, сэдэвт шинжилгээ хийж үзэхэд, нийт 30 төрлийн зөрчил нийтлэгдсэн байв. Тухайлбал, баривчлагдсан иргэдийг цохиж зодох зэргээр бие мах бодын эрүү шүүлтийн хэлбэр (21,4 хувь), Насанд хүрээгүй хүүхэд, жирэмсэн эмэгтэйчүүдийг албадан баривчилж, зодож, хүнлэг бус хандсан (12,8 хувь), хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний эрхийг зөрчсөн (10.5 хувь) зэрэг зөрчлийн тухай түлхүү мэдээлжээ. Тодруулбал, телевизүүд цагдаа, хүчний байгууллагын зүгээс зөрчилт нөхцөл байдалтай холбоотойгоор баривчлагдсан иргэдэд бие махбодын дарамт учруулах явдал гарч байгаа тухай мэдээллийг хамгийн олон давтамжтай нэвтрүүлсэн байна
• Онц байдлын үеэр ажилласан МҮОНТ-д мэдээллийн нэг эх сурвалж давамгайлж, төлөөллийн хувьд 58.2 хувь нь албаны хүмүүс байсан нь тэнд төрийн цензур үйлчилж, хүний эрхийн асуудалд зөвхөн төрийн байгууллагын байр суурийг дамжуулж байсныг нотолж байна.
• “Хүний эрх зөрчигдсөн” тухай иргэн, төрийн бус байгууллага, сэтгүүлчийн өгсөн зургаан мэдээлэл 7 сарын 1-ний өдөр телевизэээр цацагдсан бол онц байдлын үеэр төрийн бус байгууллагын төлөөллийн байр суурь 1.9 хувь, иргэдийн төлөөлөл 5.1 хувь болон буурч, онц байдал цуцлагдсаны дараа төрийн бус байгууллын төлөөл 27.6 хувь, иргэдийн төлөөллийн байр суурь 25 хувь хүрч нэмэгджээ. Нийт мэдээллийн 26.9 хувьд сэтгүүлч хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлсэн байна. Албаны эх сурвалжийн байр суурь 30.8 болж буурсан ч бусадтай харьцуулахад хамгийн их хэвээр байлаа. Телевизийн сувгаас Ийгл телевизэд эх сурвалжийн байр суурийг хамгийн тэнцвэртэй байв.
• Төрийн цензуртэй телевизийн ганц суваг ажиллаж байсан онц байдлын үеэр сонин иргэдийн дуу хоолойг түлхүү хүргэсэн байна. Иргэдийн төлөөллийн байр суурь сонинд нийтлэгдсэн хүний эрхтэй холбоотой нийт мэдээллийн 53,2 хувийг эзэлжээ
Хүний эрхийг дээдэлдэг ардчилсан нийгэмд ХМХ өөрөө хүний эрх зөрчихгүй байх хүмүүнлэг ёс, дэг журам үйлчилдэг. ХМХ, сэтгүүлчид нийтийг хамарсан, гэнэтийн, зөрчилт ийм үйл явдлын үеэр хүний эрх зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх ёстой. Харамсалтай нь, манай ХМХ-д ийм соёл, дагаж мөрдөх журам дүрэм үгүй учир 7 сарын 1-ний өдөр, түүний дараа хүний эрхийг зөрчих явдал гарчээ.

Телевизүүд шууд сурвалжлага хийх, ярилцдага хийхдээ гэрч, хохирогсдын нүүрийг нууцлах, дуу хоолойг нь өөрчлөх зэрэг хувиргалтын арга ашигласангүй. Энэ нь ЦЕГ-ын албадлага, шаардлагаар телевизийн сувгуудаас авсан үйл явдлын бичлэгийг сэжигтэн, баривчлагсдын эсрэг ашиглах боломж олгосон байна. Телевизийн сэтгүүлчид цагдааг нотлох баримтаар хангах гэж бус олон нийтийг мэдээллээр хангах гэж үйл явдлыг сурвалжилдаг билээ.

Долоо. Онц байдлын үеийн МҮОНТ ба төрийн цензур

2008 оны 7 сарын 1-ний өдрийн Ерөнхийлөгчийн зарлигаар онц байдал тогтоосноос хойш дөрөв хоногийн хугацаанд МҮОНТ дангаар ажилласан билээ. Энэ хугацаанд төрөөс МҮОНТ-д хатуу цензурээ сэргээн тогтоож, төрийн удирдагад авсан юм. Ингэснээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн дуу хоолойг боомилон, олон нийтэд хүрэх мэдээллийн олон ургальч чанар алдагдаж, улс төрийн хүрээнд дэх цөөнх, нийгэм дэх жирийн иргэн, эрдэмтэн, шинжээчдийн байр суурь дарагдаж, оюун санааны хүрээнд догматик, хандлага давамгайлж, нийгмийн шударга ёс алдагдахад хүргэсэн гэж үзэж байна.

МҮОНТ, 2008 оны 07 сарын 05-ны 00:11-00:21 цаг, 618 секунд
... Онц байдал цуцлагдлаа. Өнгөрсөн хугацаанд МҮОНТ нь Онц байдлын тухай хуульд захирагдаж Үндэсний Аюулгүй байдлын Шуурхай штабын шууд удирдлаган дор тус штабын мэдээлэлд үндэслэн мэдээллээ дамжуулж байсан ...
Төрийн хяналттай өдрүүдэд МҮОНТ-ийн дэлгэцнээ гарсан эх сурвалжийн 51.1 хувь нь албаны буюу засгийн газрын төлөөлөл байв. Иргэд 4.1 хувь, төрийн бус байгууллагын төлөөлөл 3.2 хувийг эзэлсэн бол шинжээч, ажиглагч ердөө 0.1 хувьтай байлаа.
Үүссэн нөхцөл байдлын шалтгааны тухай МҮОНТ-ийн Долоон сарын нэгний өдөр, онц байдлын үеэр, онц байдал цуцлагдсаны дараахь дөрөв хоногийн мэдээлэлд цензур хэрхэн нөлөөлснийг доорхи хүснэгтээс харж болно.

7 сарын 1-ний өдөр тухайн нөхцөл байдалд сөрөг хүчин, тухайлбал иргэний эвсэл, БНН, түүний удирдагчид буруутай тухай мэдээлэл хамгийн ихдээ 5.5 хувь эзэлж байсан бол төрийн хяналт дор ажиллаж байсан онц байдлын үед үлэмж нэмэгдэн дээд тал нь 22.6 хувьд хүрсэн байна. Мөн Ийгл телевиз турхирч байгаа тухай мэдээлэл гарч, 6.3 хувийг эзэлжээ.

7 сарын 1-ний өдөр үүссэн нөхцөл байдлын шалтгааныг МАХН сонгууль будлиантуулсан (25.3%)-ны үр дагавар, Ардчилсан намын дарга Ц.Элбэгдоржийн турхиралтаас(14.4%) болсон гэсэн тайлбар зонхилж байсан бол онц байдлын үеэр хэд дахин буурч, онц байдал цуцлагдсаны дараа МАХН-ыг буруутгасан мэдээлэл давамгайлж, дараа нь сонгуулийн үр дүн нийгмийн хүлээлттэй зөрчилдсөн тухай тайлбар 10.4 хувьийг эзэлжээ.
Доорхи графикаас онц байдлын үеэр МҮОНТ үүссэн нөхцөл байдлын шалтгааны үр дагаврын тухай хэрхэн мэдээлсэнийг харж болно.

Энэ хэрэг явдлаас үүдэн цагдаа, гэмтэж бэртсэн тухай мэдээлэл 18.6 хувь эзэлжээ. Дараа нь соёлын өв шатсан (14.5%), хүний амь эрсэдсэн (11.2%) тухай мэдээлэл орсон байна. Сэтгүүлч гэмтэж, бэртсэн, МАХН-ын байрыг шатаасан, урлагийхан тоглолт хийж чадахгүйд хүрсэн, цагдаагийн зэвсэг хэрэгсэл хангалтгүй, бизнес нөлөөлсөн, Монгол Улсын нэр хүндэд муугаар нөлөөлж, жуулчдын тоо багасна гэх мэт 12 төрлийн мэдээлэл тус бүрийн эзлэх хувь таван хувиас доош байлаа.

Найм. Хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн орчин

2008 оны 7 сарын 1-ний 23 цагт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч 194 тоот зарлиг гаргаж, нийслэл Улаанбаатар хотын хэмжээнд 24 цагаас эхлэн дөрөв хоногийн хугацаатай онц байдал тотоосон билээ. Зарлигийн 4-р зүйлд “ Үндэсний олон нийтийн радио, телеизээс бусад телевизийн үйл ажиллагааг онц байдлыг цуцлах хүртэл зогсоох”-оор заасан юм. Ийнхүү зарлиг гаргахдаа 1995 оны 11 сарын 14-нд батлагдсан Онц байдлын тухай хуулийн 16-р зүйлийн 3 дахь хэсгийн 4-т “Олшруулах болон дуу авиаг чангаруулах техник хэрэгслийн ашиглалтыг хязгаарлах буюу хориглох, шаардлагатай бол түр хураан авах, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд хяналт тогтоох, эсхүл онц байдлыг цуцлах хүртэл үйл ажиллагааг нь зогсоох” гэсэн заалтыг иш үндэс болгожээ.
Онц байдлын тухай хууль гарсан 1995 онд Монголд төрийн мэдлийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл давамгайлж байв. Үүнээс хойш Монголд хэвлэлийн эрх чөлөөг баталгаажуулах, төрийн мэдлийн ХМХ-ийг либеральчлах чиглэлээр чухал ахиц гарч, 1998 онд Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль, 2005 онд Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль батлагдсан билээ.
Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний хуулийн 2-р зүйлд“Хэвлэл мэдээлэлийн эрх чөлөө, хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгслийн чөлөөт байдлыг хязгаарласан хууль батлан гаргахыг хориглоно”, 3-р зүйлийн 1-д ”…Төрөөс олон нийтийн мэдээллийн агуулгад хяналт /цензур/ тогтоохгүй” мөн 3-р зүйлийн 2-т “ Төрөөс ХМХ-ийн нийтлэх нэвтрүүлэх мэдээлэлд хяналт тавих байгууллага байгуулахгүй бөгөөд ийм хяналтын үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхгүй”хэмээн тус тус заажээ.

Олон нийтийн радио телевизийн тухай хуулийн 4-р зүйлийн 1-д:” Олон нийтийн радио, телевиз үйл ажиллагаандаа хараат бус байх, бодит мэдээлэл олж авах иргэний эрхийг хүндэтгэх, олон ургальч үзэл, ил тод байдлыг эрхэмлэх, аж ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтан, хувь хүн, улс төрийн намын эрх ашгийг бус нийт үндэсний эрх ашгийг дээдлэх үндсэн зарчмыг баримтална” гэсэн байна. Мөн хуулийн 5 дугаар зүйлээр Олон нийтийн радио, телевизийн сурвалжлагч, редакцийн хараат бус байдлыг хангаж, нэг дэх хэсэгт: Олон нийтийн радио, телевизийн сурвалжлагч, редакци Үндсэн Хууль болон энэ хуулийн үзэл санаанд нийцсэн нэвтрүүлэг бэлтгэх, нийтийн хүртээл болгоход нь аж ахуйн нэгж, байгууллага, албан тушаалтан, хувь хүн, олон нийтийн радио, телевизийн удирдлага хөнлөнгөөс оролцох оролцох, нөлөөлөхийг хориглоно” гэжээ.
Ерөнхийлөгч зарлигийн дагуу онц байдлын арга хэмжээг хэрэгжүүлэх явцад МҮОНТ-аас бусад телевизийн үйл ажиллагааг зогсоож, МҮОНТ-ийн мэдээллийн агуулгад цензур тогтоосон нь дээр дурдсан хуулийг зөрчиж, Онц байдлын тухай хуулийн хуучинсаг заалтыг хэтрүүлэн хэрэгллэсэн гэж үзэж байна.

Ес. Ерөнхий дүгнэлт

2008 оны 07 сарын 1-ний өдрийн хэрэг явдал нь ардчилсан тогтолцоог сонгосоноос хойших монголын түүхэнд анх удаа олон нийтийг цочроосон, онцгой үйл явдал болж, нийгэмд зөрчилт нөхцөл байдал үүсгэсэн билээ.
1. Энэ үеэр монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл жирийн өдрүүдээс илүү цагаар ажиллаж, 7 сарын 1–ний үйл явдалтай холбоотой мэдээллийг олон нийтэд шуурхай хүргэсэн.
2. Мониторингид хамрагдсан хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд (ХМХ) үүссэн байдлын шалтгаан, нөхцөл байдал, түүнтэй холбогдуулан авсан арга хэмжээ, үр дагаварт түлхүү анхаарсан байна. Ингэхдээ мэдээллийг өөр өөрийн өнцгөөр олон нийтэд хүргэсэн нь бодит мэдээлэл гэхээсээ илүү улс төрийн намуудын талцал, өөр өөр байр суурь, үзэл бодлын дуу хоолой болжээ. ХМХ-үүд 7 сарын 1-ний үйл явлын шалтгааныг гэхэд 16 янзаар тайлбарлажээ
3. Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн мэргэжлийн түвшинд дүн шинжилгээ хийхэд, 7 сарын 1-ний жагсаал цуглаан, түүний дараа үүссэн нөхцөл байдлыг мэдээлж, сурважлахдаа үзэл бодлоо тулгахаас илүү баримтад түшиглэсэн сайн талтай байна. Гэхдээ мэдээллийн эх сурвалжийн тоо, төлөөлөл, агуулга сэдвийн хувьд мэргэжлийн хэм хэмжээ алдагдсан тул үйл явдлыг мэдээлэхдээ тэнцвэртэй байж чадаагүй, өрөөсгөл, туйлширсан шинжтэй байсан гэж дүгнэж байна
4. ХМХ-ээр дамжсан 7 сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой нийт мэдээллийн хувийн жинд хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлэл хамгийн бага хувийг эзэлж байв. Хүний эрхийн тухай мэдээлэл ХМХ-д 7 сарын 1-ний өдөр 0.4 хувьтай байсан бол онц байдлын дараа 57 дахин нэмэгдэж, мэдээллийн эх сурвалжийн тоо, төлөөлөл харьцангуй тэнцвэржсэн хэдий ч агуулгын хувьд “хүний эрх зөрчигдсөн”, “хүний эрх зөрчигдөөгүй” гэсэн хоёр туйлд хуваагдан “хүний эрх зөрчигдөөгүй” гэсэн нь давамгайлсан байв
5. ХМХ-үүд хүний эрхийн тухай тусгахдаа мэдээллийн нэг сурвалж ашиглаж, ялангуяа онц байдлын үеэр эх сурвалжийн тэнцвэр хэт алдагдаж, төлөөллийн хувьд албаны байр суурь хэтэрхий давамгайлан хүний эрхийн зөрчлийн тухай мэдээлэл хэт туйлширсан байв. “Хүний эрх зөрчигдсөн “гэж үзэж байсан хүний эрхийн төрийн бус байгууллагын байр суурь ХМХ-д хоёр хувьд ч хүрээгүй байна
6. Хүний амь эрсэдсэн тухай МҮОНТ анх удаа мэдээлсэн байна. Энэ тухай мэдээлэл сонинуудад телевизээс илүү байжээ
7. Хүний эрхийн тухай бага мэдээлэлд хүний эрхийн зөрчил гарсан тухай мэдээлэл 97.2 хувийг эзэлж, нийт 29 төрлийн зөрчлийн тухай дурдсан байна. Ийм мэдээллийн бараг гуравны нэгийг сэтгүүлч өөрийн олсон баримтад түшиглэн түгээжээ. Энэ нь сэтгүүлчдийн хүний эрхийг хүндэтгэх хүсэл эрмэлзэл дийлэнх байсныг харуулж байгаа юм. Харин ийм мэдээллийг хязгаарлахад Онц байдал тогтоосон тухай Ерөнхийлөгчийн зарлиг, МҮОНТ төрийн хатуу хяналт дор ажилласан нь нөлөөлсөн гэж үзэж байна
8. Онц байдлын үеэр өдөр тутмын сонинууд иргэдэд ганцаас шилэх боломж (альтенатив эх сурвалж) олгон, иргэдийн дуу хоолойг нийгэмд түлхүү хүргэжээ.
9. Онц байдал тогтоох тухай Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар МҮОНТ-ээс бусад телевизийн үйл ажиллагааг дөрөв хоногийн хугацаатай зогсоон, олон нийтийн радио, телевизэд төрийн цензурыг сэргээн тогтоож, иргэдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх, чөлөөт, хараат бус хэвлэл мэдээллээр үнэн бодит, олон ургальч мэдээлэл хүлээн авах эрх, эрх чөлөөг үндэслэлгүйгээр хязгаарласан нь Монгол Улсад хэвлэлийн эрх чөлөө туйлын эмзэг байгааг харууллаа
10. 1995 онд батлагдсан Онц байдын тухай хуулийн “олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд хяналт тогтоох, эсхүл онц байдлыг цуцлах хүртэл үйл ажиллагааг нь зогсоох” тухай
зүйл заалтыг хэтрүүлэн ашиглаж, 1998 оны Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль, 2005 оны Олон нийтийн радио,телевизийн тухай хуулийн зохих зүйл заалтыг зөрсөн гэж үзэж байна

Арав. Зөвлөмж

7 сарын 1-ний үйл явдалтай холбоотой хэвлэл мэдээллийн мониторингийн дүгнэлтэд үндэслэн дараахь зөвлөмжийг гаргаж байна. Үүнд:

УИХ-д:

 Онц байдлын тухай хуульд олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд хяналт тогтоох тухай зүйл заалтыг Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуульд нийцүүлэн өөрчлөх
 Олон нийтийн радио, телевиз онц болон дайны байдлын үеэр мэдээлэл, сурвалжлах өөрийн журамтай байхаар ОНРТ-ийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах

ХМХ, сэтгүүлчдийн мрэгжлийн эвлэл холбоодод:

 Зөрчилт байдлын үед сэтгүүлчдийн баримтлах зарчим боловсруулж мөрдөх
 Иргэдийн дуу хоолой болж, тэдний эрх ашигт үйлчилдгийн хувьд зөрчилт байдлын үед гарч болзошгүй хүний эрхийн зөрчлийн баримтыг илрүүлэх, бодитой мэдээлэх, болзошгүй зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэхэд анхаарах
 Хүний эрхийн асуудлыг мэдээлэх, сурвалжлахад сэтгүүлчдийн баримтлах зарчмыг баталж, мөрдөх

XX зууны социологийн ТОП 10 ном

2009-06-12T12:58:00.006+08:00

1998 онд Монтералд Олон Улсын Социологийн Холбоо (ОУСХ), Социологийн Дэлхийн Конгрессын чуулга уулзалт болсон бөгөөд уулзалтын чухал зорилтын нэг нь XX зууны социологийн уламжлал, хөгжлийн талаар хэлэлцэх явдал байсан юм. Энэхүү үйл ажиллагааны хүрээнд ОУСХ, Конгрессын Хөтөлбөрийн Хороо 1987 онд социологичдод хамгийн их нөлөө үзүүлсэн XX зууны ТОП 10 номыг тодорхойлох санал асуулгын судалгаа явуулжээ. ОУСХ-ны гишүүд социологичдоор тэдний ажилд хамгийн нөлөөтэй байсан XX зуунд хэвлэгдсэн 5 номыг нэрлүүлэх аргаар судалгааг авчээ. Тус судалгаанд ОУСХ-ны нийт гишүүдийн 16 хувь (2785-аас 455) нь хамрагдсан байна.

Ингээд судалгааны үр дүнд XX зууны социологийн ТОП 10 номны жагсаалтыг Германы социологич Макс Веберийн “Нийгэм ба эдийн засаг” бүтээл шалгарчээ.

XX зууны ТOП 10 ном

1. Макс Вебер - Эдийн засаг ба нийгэм (Economy and Society)-20.9%
2. Чарлес Милс - Cоциологийн сэтгэлгээ (The Sociological Imagination)-13.0%
3. Роберт Мертон - Нийгмийн онол ба нийгмийн бүтэц (Social Theory and Social Structure)-11.4%
4. Макс Вебер - Протестант ёс зүй ба капитализын оюун санаа - The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism)-10.3%
5. П.Л.Бергер болон Т.Лукман - Бодит байдлын нийгмийн байгууламж - (The Social Construction of Reality)-9,9%
6. Пэйр Бюрдэ - (Distinction: A Social Critique of the Judgment of Taste)-9.5%
7. Норберт Элайс - Иргэнших үйл явц (The Civilizing Process)-6.6%
8. Хэйбермас - Харилцан үйлдлийн онол - (The Theory of Communicative Action)-6.4%
9. Т.Парсонс - Нийгмийн үйлдлийн бүтэц - (The Structure of Social Action)- 6.2%
10. Эрвин Гоффман - (The Presentation of Self in Everyday Life)-5.5%

Судалгааны явцад социологичдын үзэл бодол тэдний нас, хүйсээр ялгаатай байв. Тухайлбал эмэгтэй социологичдын хувьд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн эхний 10 номын жагсаалтад Жорж Герберт Мидийн “Оюун ухаан, би ба нийгэм” (Mind, Self and Society), Антони Гидденсийн “Нийгмийн үндсэн хууль” (The Constitution of Society), Норберт Элайс (The Civilizing Process: Power and Civility), Майкл Фокалт (Discipline and Punish) бүтээлүүд багтсан бол эрэгтэй социологичдод хамгийн их нөлөөлсөн 10 номын жагсаалтанд Э.Дюрхэймийн “Шашины амьдралын энгийн хэлбэрүүд” (The Elementary Forms of Religious Life) бүтээл тус тус орсноороо ерөнхий жагсаалтаас ондоо байжээ.

Мөн 45 хүртэлх насны социологичдод Улрич Бэкийн “Эрсдэлт нийгэм” (Risk Society ), Хэйрри Бравермэн “Хөдөлмөр ба монополь хөрөнгө” (Labour and Monopoly Capital), 45-55 насны социологичдод Антони Гидденсийн “Нийгмийн үндсэн хууль” (The Constitution of Society), Имануэл Валлерстэйн “Орчин үеийн Дэлхий - Систем” (The Modern World-System), Э.Дюрхэймийн “Шашины амьдралын энгийн хэлбэрүүд” (The Elementary Forms of Religious Life), Жорж Герберт Мидийн “Оюун ухаан, би ба нийгэм” (Mind, Self and Society), В.Моор “Дарангуйлал ба ардчилалын нийгмийн гарал үүсэл” (The Social Origins of Dictatorship and Democracy), 55-аас дээш насны социологичдод Жорж Герберт Мидийн “Оюун ухаан, би ба нийгэм” (Mind, Self and Society), Т.Парсонын “Нийгмийн систем” (The Social System), Георги Зиммел “Социологи” (Sociology), Э.Дюрхэймийн “Шашины амьдралын энгийн хэлбэрүүд” (The Elementary Forms of Religious Life) номууд тус тус нөлөөлжээ.
Судалгаанд оролцогчид нийтдээ социологийн 978 ном нэрлэсэн байна. Энэ талаар та дараах холбоосон дээр дарж дэлгэрэнгүй мэдээлэл аваарай.
http://www.isa-sociology.org/books/vt/books_01.htm

"Энтропийн шинжилгээний арга" - сүүлийн хэсэг /Г.Цогтбаатар/

2009-05-04T19:52:00.014+08:00

Энтропийн шинжилгээ хэрхэн хийх талаар бичсэн өмнөх нийтлэлээ үргэлжилүүлэн танилцуулж байна. Ойлгомжгүй зүйл гарвал tsogoo_tsogtbaatar@yahoo.com хаягаар тодруулга авч болно.

3. Бүлгүүд нэг төрөл болж чадаагүй учраас хамгийн их мэдээлэлтэй хос шинж тэмдгийг илрүүлэх алхмуудыг гүйцэтгэе

Алхам 7. Юуны түрүүнд шинжүүдийн гурвалаар тархалтын цуваа байгуулна.

(+)(+)(+)- 1,2,3 гэсэн шинжүүдэд (Социологи-1,2,3 гэсэн гурван сэтгүүл гурвуулаа байгаа оюутнуудын тоо) бүгдэд нь эерэг хариулт өгсөн оюутнуудын тоо гэх зэргээр уншина. Энэхүү тархалтын цувааг байгуулахдаа өмнө өгүүлснээр SPSS16 программын Analyse - Descriptive staticticis – Crosstabs командаар гүйцэтгэхээ анхаараарай.

Алхам 8. Дөрвөн шинж тэмдгээр гурвал үүсгэхэд 123, 124, 134, 234 гэсэн дөрвөн гурвал үүснэ. Гурвалын тоог бид

гэж бодож болно.

Алхам 9. Мөн өмнө хос шинж тэмдгүүдийн энтропийг олсоны адилаар гурвалын энтропийг бодно.

Үр дүнг өмнөх хүснэгтэн мэдээлэлтэй хамтатган бичвэл:

Алхам 10. Бидний дараагийн алхам бол мөн л хос шинж тэмдгийн адилаар гурвалын энтропийн давхцлын утгыг олно. Ингээд дараах томъёогоор

томъёонд орлуулан хамгийн их гарсаныг нь бусдыгаа тодорхойлох хамгийн их мэдээлэлтэй хос шинж тэмдэг гэж үзнэ.

Бодолтыг эхлэхээс өмнө бид нэг зүйлийг ойлгох хэрэгтэй. Энэ нь томъёоны асуудал юм. Өмнө нь бид (1,2), (1,3),(1,4),(2,3),(2,4),(3,4) гэсэн зургаан хослолыг бодсон шүү дээ. Одоо бид 6 хослолтойгоо, хослолд ороогүй хоёр шинж тэмдгээр нь гурвал үүсгэх хэрэгтэй боллоо. Бодлогын үр дүнд 12 гурвал үүснэ. Энторопийн давхцалыг олох томъёонд Эхний (1,2) гэсэн хослолд 3 болон 4 ороогүй учраас энэ хоёр шинжтэй гурвалыг үүсгэнэ. Өөрөөр хэлбэл

болно. I=1, j=2, g=3 and g=4 гэж ойлгоно. Нэг хослол л хослолд ороогүй 2 шинж тэмдэгтэй гурвал үүсгэх учраас (нийт 6 хослол маань ) x (хослолд ороогүй 2 шинжээр үржигдээд)=12 гурвалын энтропийн давхцал бодогдоно гэсэн үг.

Одоо хамгийн их мэдээлэлтэй хос шинж тэмдгийг олъё

Алхам 11. Дээрх бодлогоос хамгийн их утга нь 0.084739 буюу Социологи 2 ба 4-р сэтгүүлийн хослол байна. Иймд Социологи 2 ба 4 сэтгүүл хамгийн их мэдээлэлтэй сэтгүүлүүд бөгөөд эдгээр сэтгүүл байгаа хүнд бусад сэтгүүл байдаг хэмээн үзэж болох юм. Ингээд бид дараах дөрвөн хэв маягийг үүсгэж болно. Үүнийг өмнө өгүүлснээр SPSS16 программын Analyse - Descriptive staticticis – Crosstabs командаар 2 болон 4 гэсэн шинж тэмдгүүдээр солбицуулан бүлэглэхээ санаарай.
1. Социологи-2 болон 4-р сэтгүүл аль аль нь байгаа оюутнууд – 8/34.8 хувь/
2. Социологи-2 байгаа 4-р сэтгүүл байхгүй оюутнууд – 0
3. Социологи-2 байхгүй 4-р сэтгүүл байгаа оюутнууд – 11/47.8 хувь/
4. Социологи-2 болон 4-р сэтгүүл аль аль нь байхгүй оюутнууд – 4/17.4 хувь/
Дээрх мэдээлэлд үндэслэн бүлэгт тохирох нэр оноож дараах гурван хэв маяг үүсгэж болох юм:
1. Социологи сэтгүүлийн хангамж сайн бүлэг – 34.8 хувь
2. Социологи сэтгүүлийн хангамжаар дундаж бүлэг –47.8 хувь
3. Социологи сэтгүүлийн хангамж муу бүлэг – 17.4 хувь

Алхам 12. Сүүлд нь бид дээрх байдлаар хэв маяг үүсгэх нь үндэслэлтэй эсэх буюу үүсгэсэн хэв маяг маань нэгэн төрөл болж чадсан эсэхийг шалгах ёстойгоо мартаж болохгүй.Өмнө нэг шинжээр бүлэглэсэн хүснэгтэд бусад шинжийн тохиолдох хамгийн их утгаар нь зохиосон ангиллын нэг төрөл байдлыг шалгах хүснэгтийг үүсгэсэн шиг, энэ удаа мөн хамгийн их мэдээлэлтэй гэж тооцоологдсон хоёр шинжээр бүлэглэсэн хүснэгтийг зохиож бусад шинжийн хамгийн их тохиолдох утгуудыг нь үлдээсэн хүснэгтийг зохино. (SPSS16 программын Analyse - Descriptive staticticis – Crosstabs!)

Хамгийн их тохиолдлын утгуудыг нь хараар тэмдэглэсэн байгаа нь харагдаж байна. Эдгээр утгыг нь үлдээвэл дараах хүснэгт үлдэнэ.

Алдааг дараах байдлаар бодно

Алдаа 0.141304 > 0. 2 учраас бидний үүсгэсэн ангилал маань нэгэн төрөл байдлыг хангаж байна гэж үзсэнээр энтропийн шинжилгээ дууна. Хэрэв алдааны түвшин стандарт хангаагүй бол бид цаашид шинж тэмдгийн гурвал, дөрвөлүүдийг бодох ёстой юм шүү социологич, судлаачдаа!

"I R I M" судалгааны хүрээлэн байгуулагдсаны нэг жилийн ойн баярын мэнд хүргэе

2009-04-06T14:04:00.008+08:00

2008 оны 4 дүгээр сарын 4-ний өдөр манай судалгааны хүрээлэн байгуулагдаж, 4 дүгээр сарын 6-нд Хууль зүйн яамнаас албан ёсны гэрчилгээгээ гардан авсан билээ. Тиймээс өнөөдөр манай байгууллагын нэг жилийн ой тохиож байна.

Мэргэжлийн, Хараат бус байх уриа дэвшүүлэн нийгмийн судалгааны салбарт тэргүүлэх хүрээлэн болох зорилго тавин ажиллаж буй манай залуусыг дэмжиж, хамтарч ажилласан байгууллага, хувь хүмүүст гүн талархал илэрхийлж, ажил үйлст нь өндөр амжилт хүсэн ерөөе.

Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд бид ил тод байдал, мэдээллийн нээлттэй байдал, олон нийтийн оролцоо, жендер, хүний эрх, шилжих хөдөлгөөн, нийгмийн халамж, сонгууль, улс төрийн үйл явц, боловсрол, инфляцийн сэдвээр 14 судалгаа, нөлөөллийн төслийг НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, Нээлттэй Нийгэм Форум, БСШУЯ, Боловсролын хүрээлэн, НҮБ-ын Хүүхдийн сан, Глоб Интернэшнл ТББ, MONFEMNET ТББ, Швейцарийн Хөгжлийн Агентлаг, АНУ-ын Элчин сайдын яам, МУИС-ийн УТС-ын тэнхим, Голден Бридж сургалтын төв, Монгол банк зэрэг байгууллагын дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлээд байна.

Манай хамт олон нэг жилийн алдаа, оноогоо дүгнэн хэлэлцэж цаашид дараах зорилтыг дэвшүүлэн ажиллаж байна. Үүнд:

Байгуулагын олон улсын стандартын үйл ажиллагаа явуулах институтийн чадавхийг хөгжүүлж, бэхжүүлэх;
Нийгмийн судалгаа, шинжилгээний салбарт Монгол улсын засгийн газар болон судалгааг захиалагч олон улсын байгууллагууд, компаниуд, ТББ-уудтай харилцаа тогтоох, тогтвортой хамтран ажиллах;
Олон нийт, сонирхогчдын хүрээнд байгууллагын имидж, брэндийг үүсгэх стратеги баримталж ажиллах.

Ингээд нийт харилцагч байгууллагууддаа дахин талархал илэрхийлье

"I R I M" судалгааны хүрээлэнгийн хамт олон

Дээд боловсролын дисфункц /Г.Цогтбаатар/

2009-04-02T16:10:00.013+08:00

Телевизээр дээд боловсролын асуудлаар хэлэлцүүлэг хийж байна. Сонихолтой сэдэв тул жаахан ажиглалаа. Гэтэл манай нэгэн өндөр албан тушаалтан (нэр ажлыг нь дурьдаад юүгхэв) “... дээд боловсролтой хүний тоо ихэдлээ, дэндлээ л гээд байх юм тэрний муу нь хаана байгаа юм, харин ч бүх хүнээ дээд боловсролтой болгочихвол улс орон хөгжих юм бишүү ... ” гээд л өөртөө их итгэлтэйгээр ярьж байх юм. Аливаа зүйл зохистой хэмжээ, хүрээнд л утга учиртай байдаг нь байгаль болоод хүний нийгмийн хөдлөшгүй хууль бус уу? Тиймээс оюутан байхдаа дээд боловсролын сөрөг функцийн асуудлаар бичиж байсан судалгааны нийтлэлээ блогтоо орууллаа. Тухайн үед дурьдаж байсан тоо баримт нь бага зэрэг хуучирсан боловч агуулга, үзэл санаа нь хуучраагүй тул засвар хийгээгүй юм шүү.

Боловсролын дэд систем ба дисфункц

Нийгэм нь эдийн засаг, улс төр, шашин, гэр бүлэг, боловсролын дэд системүүдээс бүрддэг бөгөөд аль нэг дэд системийн зохистой үүрэг алдагдахад бусад системийн хэвийн байдал алдагдаж нийгэм бүхэлдээ ганхах аюултай.
Тиймээс социологич Р.Мертон өөрийн функционалист онолдоо аливаа дэд системүүд нь ямагт нийгмийн системийн оршин тогтнох хэвийн байдлыг хангах эерэг функцтэй байх албагүйг тэмдэглээд, үүний зэрэгцээ дисфункци буюу сөрөг функцийг хэрэгжүүлдэг тухай өгүүлсэн байдаг.
Боловсрол нь үндсэн систем болохын хувьд бага, дунд, дээд (зөвхөн албан боловсролыг авч үзэв) гэсэн дэд системүүдийн тус бүрийн үүргийн зохистой харьцааны үр дүнд хэвийн оршин тогтнож, нийгмийн хөгжилд эерэг нөлөө үзүүлнэ.
Иймд дээд боловсролын эерэг функц нь тодорхой хил хязгаарын дотор л хүчин төгөлдөр байх бөгөөд зохистой хэмжээ нь хэтэрсэн тохиолдолд боловсролын зэрэглэл түүний нийгмийн үнэ цэнэ, агуулга алдагдаж зөвхөн хэлбэрийн тал нь голчлон хувалз адил улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг хойш татна. Өөрөөр хэлбэл дээд боловсролын эерэг функц нь түүний чанар, зэрэглэлийн үнэ цэнэ бодитоор хангагдаж буй тохиолдолд л илрэх юм. Эсрэг тохиолдол сөрөг функцтэй байх болно.

Дээд боловсролын давуу тал, зэрэглэлийн үнэ цэнэ

Дээд боловсролын чанар, зэрэглэлийн үнэ цэнэ хадгалагдаж буй тохиолдолд дээд боловсролтой иргэдийн ажил эрхлэлт, орлогын түвшин, гэмт хэрэгт холбогдох байдал, наслалт, өвчлөлт зэрэг нь нийгэм дэх боловсролгүй эсвэл бага, дунд боловсролтой хэсгийнхнээс харьцангуйгаар эерэг үзүүлэлттэй байдаг. Энэ нь дээд боловсролын давуу тал юм.
2005-2006 оны хичээлийн жилд их, дээд сургууль, коллежид дээд мэргэжилээр 138019 оюутан суралцаж байхад, тусгай мэргэжлийн анхан, дунд шатны сургуулиудад дөнгөж 23249 оюутан суралцаж байна. Энэ нь нийт мэргэжлийн боловсрол эзэмшигчдийн дөнгөж 14.4 хувь нь юм. Харин 85.6 хувь нь дээд боловсрол эзэмшихээр суралцаж байна. Герман, Швейцарь зэрэг хөгжингүй улс орнуудад мэргэжлийн боловсролын энэхүү харьцаа нь эсрэгээрээ харгалзаж, боловсролын зэрэглэлийн үнэ цэнэ, цаашлаад боловсролын чанар өндөр байдаг. Энэ утгаараа аливаа улс орны эдийн засагт дээд боловсролтны арми гэхээсээ, сайтар бэлтгэгдсэн ажилчид олон байх шаардлагатай ажээ. Зөвхөн энэ үзүүлэлтээс харахад манай нийгмийн хувьд боловсролын зэрэглэлийн үнэ цэнэ алдагдсан байгаа нь харагдана. Ингээд дээд боловсролын давуу тал, нийгэм дэх эерэг функц алдагдаж дисфункцээ гүйцэтгэх болсоныг ажилгүйдэл, ядуурал, гэмт хэргийн тархалтаар жишээлэн авч үзье.

Дээд боловсрол ба ажилгүйдэл

o 1994-2006 оны хоорондох ажилгүйдлийн динамик үзүүлэлтийг авч үзвэл ажилгүйдлийн түвшин харьцангуй буурсан байгаа ч нийт ажилгүйчүүдэд дээд боловсролтой ажилгүйчүүдийн эзлэх хувийн жин 1.9-11.5 хувь хүртлээ тогтмол өссөн байгаа нь дээд боловсролын давуу тал алдагдаж, жил ирэх тутамд гүнзгийрсээр байгаагийн нэг илрэл гэлтэй.

o Чанаргүй дээд боловсрол нь мөн ажилгүйдлийн төрөл хэлбэрүүдийг бий болгож байдаг. Үүний сонгодог жишээ нь "Цамаан" буюу "Үнэ хүнд"-ийн ажилгүйчүүд юм. Муу ч гэсэн дээд боловсролын дипломтой болоод төгсчихсөн учраас цалин, ажлын орчин нөхцөлийг нь голоод ажилд ордоггүй ажилгүйчүүдийг ингэж нэрлэдэг. 2004 онд Парадигм клубээс авсан судалгаанд *Та яагаад ажилд орохгүй байна вэ?* гэсэн асуултанд нийт судалгаанд оролцогчдын 48 хувь нь тухайн ажлын байрны орчин муу, 39 хувь нь ажлын нэр хүнд муу гэж хариулсан байна.

o Чанаргүй дээд боловсрол нь мөн чанаргүй боловсон хүчнүүдийг гаргаж байгаа билээ. Өдгөө их, дээд сургууль, коллеж төгсөгч 10 хүн тутмын 7 нь шаардлага хангахгүй байна. Төрийн сургуулийн оюутнуудын бодит чадварыг үнэлэхэд дөнгөж 18.8 хувь нь шаардлага хангадаг /өөрийн хийсэн судалгаа/. Ялангуяа багш бэлтгэдэг сургуулиудын хувьд энэ байдал нь зөвхөн боловсролын системдээ л гэхэд ямар их хор хохирол учруулж байгаа бол.

Дээд боловсрол ба ядуурал

o 1995-2004 оны хоорондох ядуурлын үзүүлэлтээс үзвэл ядуучууд дунд дээд боловсролтой хэсгийн эзлэх хувь ялимгүй өссөн үзүүлэлттэй байна. Дээд боловсролын давуу тал буурч байгаа нь илэрхий. Мөн боловсрол нь ядууралд үзүүлэх, нэг талын нөлөөллийн хувьд, ажил эрхлэлтээр дамждаг байж болох талтай. Ядууралд хамгийн жинтэй нөлөөлдөг, хамгийн гол хүчин зүйл нь боловсролоос илүүтэйгээр буюу шууд байдлаар ажилгүйдэл болох тухай урьд өмнө хийгдсэн олон судалгаагаар нотлогдсон.

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

Дээд боловсрол ба гэмт хэрэг

o Боловсролтой хүний нийгэмд дасан зохицох чадвар сайн байдгаас гадна бусдын хандлагад хариу үйлдэл үзүүлэх, бусдын үзэл бодлыг хүндэтгэн үзэх, биеэ барих чадвар нь сайн хөгжсөн байдгийг судлаачид нэгэнт нотолжээ. 1991-2000 оны хоорондох 4 жилийн гэмт хэрэг гаралтын тоог авч үзвэл түүнд дээд боловсролтой хэсгийн эзлэх хувийн жин 2.1-5.9 хувь болтлоо өссөн байна. Түүнчлэн нийгмийн байдлын /статус/ хувьд дээгүүр хэсгийн гэмт хэрэг үйлдэх тоо хэмжээ ч мөн нэмэгдсэн байгааг харж болно.

O Судлаач Алисон Вулфийн үзэж буйгаар дээд боловсролтнуудын дэндсэн их тоо нь төрийн хүнд суртлын алба, цагаан гартны ажлын төлөө өрсөлдөөнийг тэтгэдэг байна. Олон улсын томоохон судалгаагаар боловсрол, эдийн засгийн өсөлт яагаад урвуу хамааралтай гараад байдагт энэ нь тайлбар болдог байна. Тухайлбал 1970-1998 оны хооронд Египтэд дээд боловсрол эзэмшигчид хоёр дахин нэмэгдсэн бөгөөд энэ зурвас үеийн эхэнд Египт нь дэлхийн 47 дахь ядуу орон байснаа 48-руу оржээ. Сүүлийн жилүүдэд цагаан захтаны хэрэг гэгддэг авилгал, хээл хахуул хүрээгээ өргөжүүлж байгаа нь ч мөн үүнтэй холбоотой юм.

Товчхон дүгнэвэл
O Өнөөгийн монголын боловсролын зэрэглэлийн үнэ цэнэ алга болжээ. Тиймээс дээд боловсролын давуу тал жил ирэх тутам сульдаж байна;
O Дээд боловсролын систем нь нийгэмд дисфункцээ хэрэгжүүлж эхлээд байна. Дээд боловсролын нийгмийн үнэ цэнэ, агуулга алдагдаж зөвхөн хэлбэрийн тал нь голчилж буй нь хувалз адил улс орныг тамирдуулж байна.

Монголын сонгуулийн кампанийн хэв маяг, улс төрийн намуудын сонгуулийн стратеги-сүүлийн хэсэг /Ц.Мөнхцэцэг, Г.Цогтбаатар/

2009-03-22T10:12:00.008+08:00

Зургаа. Монголын сонгуулийн кампани дахь модерн хэв шинж

1. Хэвлэл мэдээллийн кампани
Судалгааны дүнгүүдээс үзэхэд улс төрийн намуудын сонгуулийн кампанийн зардал жил ирэх тутам өсч байгаа бөгөөд зардлын үлэмж хэсгийг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулах сурталчилгаа эзэлж байна. УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийн 37.9-д заасны дагуу олон нийтийн радио, телевизээс бусад радио, телевизээр сонгуулийн сурталчилгааг төлбөртэй явуулах бөгөөд төлбөртэй сурталчилгааны нийт хугацаа тухайн радио, телевизийн нэвтрүүлгийн нийт хугацааны 10 хувиас хэтрэхгүй байх ёстой. Гэвч 2008 оны сонгуулийн кампанийн үеэр зарим телевизүүд өдрийн нэвтрүүлгийн цагийн 30 хүртэлх хувийг зөвхөн сонгуулийн сурталчилгаанд зориулсан явдал гарч байв. Мөн тухайн телевизийн өмчлөгчөөс хамаарч аль нэг намын дагнасан сурталчилгаа явуулах нь түгээмэл байсан. Сонинд тавьсан нийтлэл, сурталчилгаа болон тойрогт зориулан гаргасан ухуулга сурталчилгааны материал, товхимол, тусгайлан гаргасан жижиг сонин гэх мэт уламжлалт сурталчилгааны аргууд Монголын сонгуулиудад түгээмэл хэрэглэгдэж байна. Үүний зэрэгцээ телевизийн тусгайлсан нэвтрүүлэг, сурталчилгаануудыг улс төрийн намууд болон нэр дэвшигчид ихээхэн ашиглах боллоо. Гэхдээ хөдөө орон нутаг болон нийслэл Улаанбаатар хотын тойргуудад хүн амын нягтшил, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хүрэлцээ, иргэдийн улс төрийн соёлын түвшин зэргээс хамаарч сонгуулийн кампани ялгаатай байдлаар явагддаг. Орон нутгийн тойргуудад сонгогчидтой хийх нүүр тулсан уулзалт зэрэг уламжлалт аргууд илүү нөлөөтэй бол нийслэл Улаанбаатар хотод хэвлэл мэдээлэлд тулгуурласан кампани илүүтэй хэрэглэгдэж байна. 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн кампанийн нэг онцлог бол нэр дэвшигчдийн телевизийн сурталчилгааны гол суваг нь Talk Show болсон явдал байлаа. “Өнөөдрийн зочин”, “Нээлттэй хүн”, “Зочны цаг” гэх мэт уламжлалт хэлэлцүүлэг маягийн ярилцлагын зэрэгцээ “Танайд хоноё”, “Амны хишиг”, “Болзоо” гэх мэт нэвтрүүлгийн бүтэц, уур амьсгал илүү чөлөөтэй, цэнгээнт маягийн элемент агуулсан Talk Show-ууд улс төрчдийн имиж бүрдүүлэх чухал боллоо. Нэр дэвшигчид эдгээр Talk Show-уудад оролцохын тулд 500 мянгаас 1 сая 500 мянга хүртэл төлбөр төлж байв. Мөн энэ удаагийн сонгуулийн хэвлэл мэдээллийн кампанийн нэг онцлог нь улс төрийн намын лидерүүд анх удаагаа телевизээр халз мэтгэлцээн хийсэн явдал байлаа. Сонгуулийн кампанийн үеэр бидний хийсэн судалгаанаас үзэхэд сонгогчдын 59% нь халз мэтгэлцээнийг сурталчилгааны хамгийн хүсүүштэй хэлбэр гэж үзсэн байна. Үүнээс харахад сонгуулийн санал хураалтаас хоёр өдрийн өмнө TV-5-аар явагдсан С.Баяр, Ц.Элбэгдорж нарын, сонгуулийн санал хураалтаас нэг өдрийн өмнө МҮОНТ-ээр явагдсан улс төрийн 11 намын дарга нарын халз мэтгэлцээнийг сонгогчдын дийлэнх үзсэн байж болох юм.

2. Сонгуулийн кампанийн үйл ажиллагаа
Монголын улс төрийн намууд сонгогчидтой уулзалт хийх, сургууль, байгууллагуудаар зочлох зэрэг уламжлалт үйл ажиллагаанаас гадна нийгмийн тодорхой бүлэгт чиглэсэн PR хийх, хэвлэлийн бага хурал, телевизийн кампани явуулах гэх мэтээр модерн маягийн сурталчилгаа нэлээд хийх болсон нь 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн кампаниас харагдсан. Тухайлбал, АН Улаанбаатар хотноо дэмжигч сонгогчдын гол бааз суурь болох залуучууд руу чиглэсэн PR-ийн үйл ажиллагаа болох New UB хөдөлгөөн өрнүүлж 18-35 насны бараг бүх сонгогчдод хүрч чадсан юм. Мөн АН-ын телевизийн сурталчилгаа нь нийгмийн бүлгүүдийн онцлогт тохируулахыг оролдсон байлаа.

3. Сонгуулийн кампанийн шинэ технологи
Бараг бүх нэр дэвшигчид ямар нэг байдлаар судлаачид, PR-ийн зөвлөхүүдтэй хамтран ажиллаж сонгуулийн кампанидаа олон нийтийн санаа бодлын судалгааг ашигласан. Нэлээд нэр дэвшигчид, ялангуяа хот суурин газарт сонгуулийн кампанийнхаа явцад хүн амын дунд санал асуулгыг хэд хэдэн удаа явуулж сурталчилгааны ажлын үр дүнгээ хянаж сайжруулах алхам хийж байсан. Нийслэл Улаанбаатарын тойргийн зарим нэр дэвшигчид хэвлэлийн мониторинг, имиж-мейкинг, фокус бүлгийн ярилцлага, интернэт, telemarketing-ийн үйл ажиллагааг мэргэжилтнүүдээр хийлгэж байв. МАХН-ын хувьд ОХУ-аас PR-ийн зөвлөхүүд урьж ажиллуулсан бол АН-ын хувьд АНУ болон ХБНГУ-ын мэргэжилтнүүдээс зөвлөгөө авч байв . 2008 оны сонгуульд урьд өмнөх сонгуулийн кампаниудаас илүүтэйгээр олон нийтийн санаа бодлын судалгаанууд хийгдсэн. Монголд судалгааны хараат бус институт цөөн тул нэр дэвшигчид гол төлөв сонгуулийн штабтаа судлаачдыг ажиллуулж байв. Сонгуулийн кампанийн үеэр санал асуулгуудыг түгээмэл хэрэглэх болсон нь нэг талаас сайшаалтай ч нөгөө талаас сөрөг үзэгдэл бий болгож байна. Нэр дэвшигчид санал асуулгын дүнг өөрт ашигтай байдлаар хуурамчаар хэвлэн нийтлэх болов. Ингэхдээ гол төлөв өөрийн нам, нэр дэвшигчдийн рейтингийг өндөр байгаа мэтээр олон нийтэд танилцуулж байлаа. Сонгуулийн кампанийн үеэр олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд тавих санал асуулганд ямар нэг шалгуур тавьсан эрх зүйн зохицуулалт байхгүй тул хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр тараагдсан ихэнх санал асуулга аль нэг нам нэр дэвшигчийн захиалгаар хийгдэж бодит дүнг гажуудуулсан байх нь олонтаа байв.

4. Сөрөг сурталчилгаа
2008 оны УИХ-ын сонгуульд намуудын сөрөг сурталчилгааны гол сэдэв нь авилга, албан тушаалаа урвуулан ашиглах явдал байлаа. Ер нь намуудаас сөрөг сурталчилгааны хувьд МАХН илүү туршлагатай болох нь ажиглагдсан. Сонгуулийн кампанийн сүүлийн 7 хоног бол тэр чигээрээ өрсөлдөгчийг шүүмжлэх, унагаах үйл ажиллагаанд зориулагддаг. Телевизийн нэвтрүүлэг, тусгай сонин, ухуулгын хуудас, айл өрхөөр явж аман ухуулга хийх гэх мэт аргыг сөрөг сурталчилгаанд ашигладаг. Сонгуулийн сурталчилгааны сүүлийн долоо хоногт нэр дэвшигчдийн штабын ажилтнууд тойргийн нутаг дэвсгэрээр шөнөжингөө эргүүл хийх явдал сүүлийн сонгуулиудад ердийн үзэгдэл болов. Өрсөлдөгч намууд сонгогчдод мөнгө, бэлэг сэлт тараахаас сэргийлэх, хэрэв тараавал видео бичлэг хийх, фото зураг авах зэргээр баримтжуулан сонгуулийн хууль зөрчсөн үндэслэлээр сонгуулийн хороонд барьж өгөх, нэр дэвшигчийн эсрэг сөрөг сурталчилгааны материалууд тараахаас хамгаалах зорилгоор нэмэлт хүч дайчлан ийнхүү харуул хяналт хийдэг юм. Сөрөг сурталчилгааны дараах аргууд байна:1. Өрсөлдөгч нэр дэвшигчийн уулзалтад нутгийн оршин суугчдаас бүрдсэн зохион байгуулалттай багийг оролцуулж, уулзалтын үеэр нэр дэвшигчид хандан унагаах асуулт тавиулах, эсвэл согтуу хүмүүсийг оруулж уулзалтын уур амьсгалыг эвдэх2. Өрсөлдөгч нам ба нэр дэвшигчдийн эсрэг иргэдийн янз бүрийн хөдөлгөөн, ТББ-уудыг ашиглах аргыг МАХН удаа дараагийн сонгуульд хэрэглэсэн. Жишээлбэл, 2008 оны сонгуульд МАХН Шударга сонгууль хэмээх ТББ-ыг байгуулан өрсөлдөгч намуудын сурталчилгаанд хяналт тавьж, нэр дэвшигчдийг бүртгүүлэхгүй байх, нэр дэвшигчийн жагсаалтаас хасуулах зорилготой үйл ажиллагаа явуулж байлаа.

Долоо. Монголын сонгуулийн кампани дахь модерн хэв шинжийг Гибсон, Раммелс нарын загвараар тодорхойлох нь

Монголын намуудын сонгуулийн кампани дахь модерн хэв шинжийг Америкийн судлаач Гибсон, Раммелс нарын загвараар коммуникацийн бүтэц, коммуникацийн стратеги гэсэн хоёр үзүүлэлтээр гаргах боломжтой юм. Ингэхдээ дараах шалгуур үзүүлэлтүүдээр авч үзнэ.

I. Коммуникацийн хэв маяг
1. Campaign budjet-н хэмжээ;

2. Штабын ажилтнуудын тоо;

3. Кампанийг эрхлэн явуулагч байгууллагын төвлөрлийн хэмжээ;

4. Сурталчилгаа, Хэвлэл мэдээлэл, ОНСБ-ын судалгаа, Интернэт кампани зэрэг Сонгуульд зориулагдсан тусгай байгууллага, агент, зөвлөхүүд;

5. Дотоод соммunication structure- Намын дотоодод Intranet, ажилтнуудын өөр хоорондоо харилцах хэв маяг, мессеж, утас майл гэх мэт;

6. Эргэх холбооны хэв маяг-Сонгуулийн сурталчилгаанд ОНСБ-ын судалгаа, үр дүнг ашиглах тусгах байдал;

7. Өрсөлдөгчийг ажиглах чадвар: Өрсөлдөгчийг судлах тусгай бүтэцтэй эсэх. SPD-д 2005 оны Бундестагийн сонгуульд өрсөлдөгчийг судлах хэлтэс байгуулагдсан, харин CDU-д ийм зорилго бүхий Медиа ажиглалтын хэлтэс байгуулагдсан юм.

8. Кампанийн үргэлжлэх хугацаа: Кампанийг бэлтгэх, төлөвлөх, хэрэгжүүлэх хугацаа.

II. Коммуникацийн стратеги
1. Зорилтот бүлэгт чиглэх үйл ажиллагаа буюу залуучууд, анх удаа сонгуульд оролцогчид, өндөр настнууд гэх мэт нийгмийн бүлгүүд рүү ялгаатайгаар сурталчилгаа явуулж буй эсэх;
a. Тодорхой зорилтот бүлэг байхгүй - 0 оноо

b. 1-2 зорилтот бүлэгтэй -1 оноо

c. 3-4 зорилтот бүлэгтэй - 2 оноо

d. 5 ба түүнээс дээш бүлэгтэй - 3 оноо
2. Зорилтот бүлгүүд рүү чиглэсэн коммуникаци (Narrowcasting-activity) буюу нийгмийн ялгаатай бүлгүүдийг сонгон авч тэдэнтэй харилцаа тогтоох гэсэн үйл ажиллагаанууд. Үүнд:
a. Шууд майл явуулах

b. Telemarketing: Telefon, Email, SMS/MMSc. Айлуудын гэрээр орох

d. Мэдээллийн цаг, баяр, тэмдэглэлт өдрүүд
3. Төлбөрт мэдээллийн хэрэгслийг ашиглах байдал (paid media) буюу сурталчилгааны төлбөртэй сувгуудыг хэрэглэх явдал. Үүнд:
a. Телевизийн сурталчилгаа

b. Кинон дахь намын сурталчилгаа

c. Радио дахь сурталчилгаа

d. Плакат хэлбэрийн сурталчилгаа

e. Сонин сэтгүүл дэх сурталчилгаа
4. Төлбөргүй мэдээллийн хэрэгслийг ашиглах байдал (free media) буюу сурталчилгаанд ямар нэгэн үнэ хөлс төлөхгүйгээр ашигласан мэдээллийн хэрэгслүүд. Үүнд:
a. Үндэсний хэмжээний сонин сэтгүүлүүд

b. Шар сонингууд

c. Орон нутгийн хэвлэлүүд

d. Радио

e. Интернэт

f. Телевиз
5. Talk show-г сурталчилгаанд ашиглах байдал (Level of talkshow coverage) буюу сонгуулийн сурталчилгааны үеэр намын лидерүүд болон бусад нэр дэвшигчид улс төрийн ба бусад Talk show-уудад оролцох давтамж
6. Үйл явдлын ба Newsmanagement-н чадвар буюу сонгуулийн кампанийн үеэр зохион байгуулсан мэдээллийн гол үйл ажиллагаанууд
a. Мэдээллийн тодорхой ү/а байгаагүй - 0 оноо

b. Хааяадаа л мэдээллийн тодорхой ү/а явуулж байсан -1 оноо

c. Байнга мэдээллийн ү/а явуулж байсан -2 оноо
7. Хувь хүний хүчин зүйлийн нөлөө (Personalization level) буюу намын гол лидерүүдийн сонгуулийн ялалтанд гүйцэтгэсэн үүрэг.
a. Асуудалд чиглэсэн кампани - 0

b. Асуудал ба нэр дэвшигчид тулгуурласан - 1

c. Нэр дэвшигчид тулгуурласан кампани - 2
8. Нэр дэвшигчдийн хувийн шинж чанарын нөлөө (Privatization level). Буюу нэр дэвшигчийн хувийн шинж чанар, гэр бүл гэх улс төрийн бус шинж чанар кампанид хэрхэн нөлөөлснийг хэлнэ.
a. Хувийн шинж огт нөлөөлөөгүй - 0 оноо

b. Хааяадаа л хувийн шинж нөлөөтэй байсан -1 оноо

c. Хувийн шинж хүчтэй байсан -2 оноо

d. Хувийн шинж зонхилох нөлөөтэй байсан - 3 оноо
9. Сөрөг сурталчилгаа буюу өрсөлдөгч намын мөрийн хөтөлбөр, бодлого гэхээс илүүтэй нэр дэвшигч рүү нь дайралт хийх сурталчилгаа.
a. Сөрөг сурталчилгаа хийгээгүй -0 оноо

b. Хааяадаа сөрөг сурталчилгаа хийсэн -1 оноо

c. Байнга сөрөг сурталчилгаа явуулсан - 2 оноо
Эдгээр үзүүлэлтээр Монголын улс төрийн намуудын коммуникацийн бүтцийг харьцуулж үзье.

Монголд улс төрийн намууд нэгдсэн удирдлага, эргэх холбоотойгоор сонгуульд оролцох нь ховор байна. 2008 оны сонгуульд зөвхөн МАХН л нэгдсэн удирдлагаар, бусад намуудын нэр дэвшигч бүр тусдаа кампани явуулсан юм. Намын санхүүгийн бааз сул тул нэр дэвшигч бүр өөрийн бэл бэнчингийн хэмжээгээр кампани явууллаа.

Хэвлэл мэдээллийг ашиглах байдал намуудад ихээхэн ялгаатай байлаа. Төрийн захиргааны бүх шатанд өөрийн боловсон хүчин олонтойн хувьд МАХН төрийн үйл ажиллагаа нэрийдлээр төлбөргүйгээр мэдээллийн хэрэгслийг ашиглах байдлаараа илт давуу байсан юм. Харин АН-ын нэр дэвшигчдийн хувьд TV реклам, клип, Talk show, тойрогт хийж буй үйл ажиллагааны талаарх мэдээлэл гэх мэтээр бүх төрлийн төлбөрт сурталчилгааны хувьд илүү байлаа.
2008 оны сонгуульд бусад намуудтай харьцуулахад МАХН хувь хүнд тулгуурласан (personalization) сурталчилгаа илүү хийсэн. Тухайн үед олны дунд нэр хүндтэй байсан ерөнхий сайд С.Баярын нэр хүндэд тулгуурлан сурталчилгаа явуулсан юм. Жишээлбэл, МАХН-аас сонгогчдод хандсан гол уриа нь “Баярын багийг дэмжье” байлаа. Мөн ерөнхий сайд С.Баяр өөрийн намын бүхий л нэр дэвшигчийн сонгогчидтой хийх уулзалтад оролцож тухайн нэр дэвшигчийг дэмжихийг сонгогчдод уриалж байлаа.

Улс төрийн намуудын коммуникацийн модернизацийн дундаж үзүүлэлт 32% байгаагаас үзэхэд Монголын сонгуулийн кампани модерн бус гэж үзэж болохоор байна.

Модерн болон уламжлалт хэв шинжийн харьцуулсан үзүүлэлээс үзэхэд намуудын сонгуулийн кампанид уламжлалт хэв маяг харьцангуй давамгайлдаг байна. Ялангуяа МАХН-ын хувьд уламжлалт хэв маяг илт давамгайлдаг аж. АН уламжлалт ба модерн хэв маягийг аль алиныг хослуулдаг нь харагдаж байгаа ба бусад намуудтай харьцуулбал сонгуулийн кампанидаа модерн хэв шинжийг илүү нэвтрүүлжээ. Харин бусад намуудын сонгуулийн компанид модерн, уламжлалт хэв шинжүүд МАХН, АН-тай харьцуулбал тун бага байгаа нь харагдаж байна. Ерөнхийд нь үзвэл Монголын сонгуулийн кампанийг модерн хэв маягийг агуулсан уламжлалт кампани гэж тодорхойлж болохоор байгаа юм.

Найм. Товч дүгнэвэл
1. Монголын сонгуулийн кампаниудад уламжлалт хэв шинж 32 хувь, модерн хэв шинж 66 хувь илэрч байгаа нь Монголын сонгуулийн кампанийг модерн хэв маягийг агуулсан уламжлалт кампани гэж тодорхойлж болохоор байна.

2. МАХН-ын хувьд уламжлалт хэв маяг илт давамгайлдаг бол АН уламжлалт ба модерн хэв маягийг хослуулдаг бөгөөд бусад намуудтай харьцуулбал сонгуулийн кампанидаа модерн хэв шинжийг илүү нэвтрүүлжээ. Харин бусад намуудын сонгуулийн компанид модерн, уламжлалт хэв шинжүүд аль аль нь бага байгаас үзвэл энэ талаар төдийлөн мэргэшээгүйг харуулна.

3. Монголын сонгуулийн кампанид уламжлалт хэв маяг давамгайлхад хот, хөдөөгийн ялгаа; нэг намын тогтолцооны өв; хуучны коммунис дэглэмийн өв уламжлал; үндэсний соёл уламжлал (төрийг дээдлэх үзэл, нутгархах үзэл, хамаатан садны хэлхээ холбоо, үндэсэрхэг үзэл, шашин) зэрэг хүчин зүйл голлох нөлөөтэй байна.

Монголын сонгуулийн кампанийн хэв маяг, улс төрийн намуудын сонгуулийн стратеги-I хэсэг /Ц.Мөнхцэцэг, Г.Цогтбаатар/

2009-03-16T12:24:00.005+08:00

Нэг. Удиртгал

Дарангуйллаас ардчилалд шилжилт хийж буй орнуудын улс төрийн тогтолцооны нэгэн чухал үйл явц бол сонгууль юм. Коммунист дэглэмээс ардчилалд шилжих үйл явц эхэлснээс хойш 18 жил болж буй манай улсад парламентын тав, орон нутгийн тав, ерөнхийлөгчийн дөрвөн удаагийн сонгууль болж өнгөрчээ. Өнгөрсөн сонгуулиудын явцаас харахад сонгуулийн кампанийн үеэр сонгогчдыг мөнгөөр худалдан авах, төрийн алба, төрийн албан хаагчдыг ашиглах, сонгогчдын өгсөн саналыг будлиантуулах гэх мэт хууль зөрчсөн үйлдэл удаа дараа гарах болсноос олон нийтийн дунд сонгуульд үл итгэх байдал газар авч нийт иргэдийн дунд ардчилсан сонгуулийн талаарх эерэг үнэлэлт буурч байна. Сонгуульд оролцох иргэдийн оролцоо жил ирэх тутам буурсаар 2008 оны УИХ-ын болон орон нутгийн сонгуульд хамгийн бага түвшинд хүрлээ. 2008 оны 6 сарын 29-нд болсон парламентын ээлжит сонгуулийн үр дүн будлиантай болсны улмаас үүссэн 2008 оны 7 сарын 1-ний үймээн нь дарангуйлагч дэглэмээс ардчилалд тайван замаар амжилттай шилжилт хийсэн Азийн цорын ганц улс гэгдэх Монголын түүхэнд гарч байгаагүй хар үйл явдал болсон юм. 7 сарын 1-ний үйл явдал нь Монголын өнөөгийн сонгуулиуд хэрхэн явагдаж байна вэ, Монголын ардчиллын цаашдын чиг хандлагад сонгуулийн үйл явц хэрхэн нөлөөлөх вэ, сонгуулийг хэрхэн ардчиллын хэм хэмжээ, стандартын дагуу явуулах вэ гэх мэт олон асуултыг эргэн харахад хүргэж байна. Сонгуулийн үйл явцыг судлах нь нэгэн зэрэг улс төрийн намуудын төлөвшил, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, олон түмний улс төрийн боловсрол, иргэний соёл зэрэг аливаа улсын ардчиллын гол үзүүлэлтүүдийг илрүүлэх боломжтой болдог тул судалгааны болон практикийн ихээхэн ач холбогдолтой билээ. Монголд сонгуулийн систем, сонгуулийн эрх зүйн орчин, сонгогчдын зан үйлийн талаар судалгаа нэлээд хийгдсэн байдаг боловч сонгуулийн кампанийн хэв маяг, улс төрийн намуудын сонгуулийн стратеги, үйл ажиллагааны талаар судалгаа хийгдээгүй байгаа юм. Тийм учраас энэхүү өгүүлэлд Монголын сонгуулийн кампанийн хэв маяг, улс төрийн намуудын сонгуулийн стратегийг 2008 оны парламентын сонгуулийн жишээн дээр авч үзлээ. Монголын улс төрийн намуудын сонгуулийн кампанийн хэв маягийг тодорхойлохдоо 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн кампанийн үеэр хийсэн тоон болон чанарын судалгааны үр дүнд тулгуурлан АНУ, ХБНГУ-ын судлаачдын судалгааны арга зүйг ашигласан болно.

Хоёр. Сонгуулийн кампанийн хэв маягийн талаарх судалгааны загвар

Өрнөдийн ардчилал дахь сонгуулийн кампанийн хэв маягийг Америкийн судлаач П.Норрис түүхэн хандлагаар уламжлалт буюу модернжихоос өмнөх, модерн, пост-модерн гэж ангилан үзсэн нь сонгуулийн кампанийн судалгааны үндсэн загвар болдог юм. П.Норрис сонгуулийн кампанийн хэв маягийг гаргахдаа дараах шалгууруудаар авч үзсэн. Үүнд:

1. Сонгуулийн кампанийг эрхлэн явуулах байгууллага

2. Сонгуулийн кампанийн бэлтгэл үе шат

3. Төвлөрсөн зохицуулалт

4. Сонгогчидтой хийх харилцаа

5. Сонгуулийн коммуникацийн арга хэрэгсэл

6. Сонгуулийн кампанийн үеэрх үйл ажиллагаа

7. Сонгуулийн кампанийн зардал

Эдгээр шалгуураар П.Норрис Өрнөдийн сонгуулийн кампанийг дараах хэв маягуудад ангилсан. Үүнд:

1. Уламжлалт кампани. ХIХ зууны дунд үеэс ХХ зуун дунд үе хүртэлх Өрнөдийн улсуудын сонгуулийн кампани энэхүү хэв маягт хамаарагдана. Энэ үеийн сонгуулийн кампанид орон нутгийн намын байгууллага голлох үүрэгтэй оролцдог байна. Сонгуулийн кампанийн сонгогчидтой харилцах үйл ажиллагаанд нэр дэвшигчтэй хийх уулзалт онцгой нөлөөтэй байх бөгөөд аман ухуулга, сонин, плакат, танилцуулга гэх мэт хэвлэмэл материал сурталчилгааны гол суваг болдог юм. Мөн энэ үеийн сонгуулийн кампанид үйлдвэрчний эвлэл гэх мэт олон нийтийн байгууллагууд улс төрийн нам ба сонгогчдыг холбох гүүр болон оролцдог. Уламжлалт хэв маягийн сонгуулийн кампанийн дараагийн нэг онцлог нь сонгогчдын зан үйлд анги, бүлэг, хөрөнгө чинээ гэх мэт нийгмийн давхраажилтын ялгаа хүчтэй нөлөөлдөг явдал юм.

2. Модерн кампани. Энэ үеийн гол онцлог нь сонгуулийн кампанийг эрхлэн явуулахад намын төв байгууллага, лидерүүд голлох үүрэгтэй оролцохын зэрэгцээ улс төрийн зөвлөх, мэргэжилтнүүдийн туслалцаа зөвлөмжийг өргөн хэрэглэх болсон явдал юм. Сонгогчдын санаа бодлын судалгааг тогтмол хийж үр дүнг сонгуулийн кампанийн стратеги, сурталчилгаанд ашиглана. 1950-аад оноос сонгуулийн кампанид телевизийг хэрэглэх болсноор сурталчилгааны сувгийн хувьд ихээхэн дэвшил гарлаа. Мөн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй ажилладаг тусгай мэргэжилтнүүд болох spin doctor-ууд улс төрчдийн зүгээс олон нийт болон телевиз, сонингуудтай харилцах үйл ажиллагааг удирдан чиглүүлэх болов. Ингэснээр сонгуулийн кампанийн зардлын бүтцэд өөрчлөлт гарч сонгогчидтой хийх нүүр тулсан уулзалтаас илүүтэй их хөрөнгийг хэвлэл мэдээлэлд зарцуулах болжээ.

3. Пост-модерн кампани. 1990-ээд оноос сонгуулийн кампанийн бүхий л үйл ажиллагаанд судлаачид, PR-ийн зөвлөх, spin doctor, имиж мейкерүүд зэрэг мэргэжилтнүүдийн үүрэг нөлөө нэмэгдсэн бөгөөд сонгуулийг эрхлэн явуулах нь өндөр түвшний мэргэшсэн үйл ажиллагаа болж хувирсан учраас энэ үеийн сонгуулийн кампанийг пост-модерн буюу мэргэжлийн кампани гэж нэрлэх болсон юм. Сонгогчидтой тогтоох харилцаа, холбоонд Е-майл, теле-маркетинг зэрэг шинэ технологиудыг ашиглах болсон юм. Нийт сонгогчдын дунд сурталчилгаа хийж байсан уламжлалт аргууд үеэ өнгөрөөж тодорхой зорилтот бүлгүүд рүү чиглэсэн өвөрмөц мессеж, тактикуудыг хэрэглэх боллоо. Сурталчилгааны арга хэлбэр, сувгууд өмнөхтэй харьцуулбал илүү хялбар, энгийн, цэнгээнт өнгө аяс бүхий болж хувирчээ. Ийнхүү сонгуулийн кампанийн хэв маяг өөрчлөгдөх болсон нь нийгэм, сэтгэл зүйн учир шалтгаантай юм. Хүмүүс улс төрийн үйл явцаас хөндийрч, улс төрийн намуудын тогтвортой дэмжигчид буурах явдал газар авсаар байгаа аж. Тийм учраас сонгуулийн сурталчилгааг хүмүүст хүргэдэг гол суваг болох телевизийн нэвтрүүлгийг өөрчлөх шаардлагатай болсон байна. Өрнөдөд хийгдсэн цуврал судалгаануудаас үзэхэд жил ирэх тутам хүмүүс зузаан зузаан ном унших нь цөөрч, нийгэм улс төрийн асуудал хөндсөн удаан цагаар үргэлжлэх нэвтрүүлгийг үзэх нь багасч, аль болох хөнгөн, шуурхай, хурц жанр бүхий мэдээлэл нэвтрүүлэгт татагдах болсон байна. Тийм учраас хүмүүс төдий л сонирхдоггүй улс төрийн асуудлуудыг хөнгөн хэлбэрээр олон нийтэд хүргэх арга хэрэгсэл нь цэнгээнт өнгө аяс бүхий ярилцлагын төрлийн нэвтрүүлгүүд болжээ. Сонгуулийн кампани, улс төрчдийн имиж бүрдүүлэх үйл ажиллагаанд телевизийн цэнгээнт нэвтрүүлэг, улс төрийн Таlk show голлох үүрэгтэй болсон юм. Ийнхүү Өрнөдийн улсуудын өнөөгийн сонгуулийн кампани нь шинэ техник технологид суурилсан, өндөр өртөг зардалтай үйл ажиллагаа болсон байна.

Гурав. Монголын сонгуулийн кампанийн ерөнхий онцлог

Монголын улс төрийн намуудын сонгуулийн кампанийн стратегийг П.Норрисийн загвараар авч үзэхэд ерөнхийдөө уламжлалт ба модерн хэв маягийг хослуулсан холимог шинжтэй гэж үзэж болохоор байна. Монголын сонгуулийн кампанид уламжлалт ба модерн шинжүүд хослон оршдог нь дараах учир шалтгаантай юм.

1. Хот, хөдөөгийн хөгжлийн ялгаа. Хүн амын нягтшил, Хэвлэл мэдээллийн хүртээмж, соёл, амьдралын хэв маяг зэрэг олон үзүүлэлтүүдээр хотын ба хөдөөгийн иргэдийн дунд ялгаа байгаа юм. Нийгэм, соёлын энэхүү ялгаа нь сонгогчдын улс төрийн зан үйлд илэрч намыг дэмжих байдалд нөлөөлдөг тул сонгуулийн кампанийн үеэр улс төрийн намууд хот, хөдөөгийн тойргуудад ялгаатай сурталчилгаа хийдэг юм. Тухайлбал, хөдөөд сонгогчидтой хийх уулзалт, айл гэрээр орох зэрэг аргууд түгээмэл байдаг бол хотын тойргууд дээр хэвлэл мэдээлэлд тулгуурласан кампани илүү үр дүнтэй байдаг.

2. Нэг намын тогтолцооны өв. Зүүн Европын Польш, Чех, Унгар зэрэг посткоммунист орнууд дарангуйллаас ардчилалд хийх шилжилтийг эхлүүлэхдээ хуучны эрх баригч коммунист намуудаа татан буулгаж улс төрийн шинэ намууд үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн бол Монголд эрх баригч МАХН-ыг татан буулгаагүй юм. Тийм учраас Монголын ардчилсан хувьсгалын үеэр үүссэн шинэ намууд улс төрийн тогтолцоонд эзлэх байр суурь, хөрөнгө санхүү, гишүүнчлэлийн хувьд ex-communist намтай харьцуулахад гарааны тэгш бус байдалтай байв. Гарааны энэхүү давуу байдал нь МАХН-ын сонгуулийн кампанид илэрдэг юм. Тухайлбал, орон нутгийн бүхий л удирдах байгууллагад МАХН-ын боловсон хүчин 90 орчим хувийг эзэлдэг нь парламентын сонгуулийн кампанид мөн л давуу байдал олгож байна . Бусад намуудын хувьд МАХН-тай харьцуулахад сул талаа даван туулахын тулд орчин үеийн сонгуулийн техник технологи, судалгаа зэргийг сонгуулийн кампанидаа түлхүү ашиглахыг оролдож байгаа юм.

3. Хуучны коммунист дэглэмийн өв уламжлал. Улс төрийн намуудад хуучны коммунист дэглэмээс үлдсэн арга барил, суртал ухуулгын нөлөө хэвээр байсаар байна. Монголын намууд зүүний хэв маягийн массын гишүүнчлэлтэй юм. Намууд сонгуулийн кампанидаа залуучууд, эмэгтэйчүүд, үйлдвэрчний эвлэл, ТББ-ууд гэх мэт уламжлалт сонирхлын бүлгүүдийг ихээхэн ашигладаг нь өмнөх нийгмийн бүхнийг манлайлагч, залуу үеийг халамжлан хүмүүжүүлэгч намын дүр төрхийг санагдуулдаг. Ялангуяа нийгмийн бүхий л давхаргыг хамран зохион байгуулагддаг коммунист намын уламжлалт хэв маяг МАХН-д хамгийн хүчтэй илэрдэг. 2007 оны байдлаар 161300 гишүүнтэй байгаа нь нийт сонгогчдын 14.3% болж байна. 1990 оны хувьсгалаар шинээр үүссэн АН мөн л массын нам бөгөөд 2007 оны байдлаар 150000 гишүүнтэй байгаа нь сонгогчдын 13.3% болж байгаа юм. Ийнхүү улс төрийн хоёр гол нам гишүүнчлэлийн хувьд ойролцоо боловч улс орны хэмжээн дэх бүтэц, зохион байгуулалтын хувьд ихээхэн ялгаатай. Тухайлбал, МАХН коммунизмын үеэс улбаатай төрийн хөрөнгөөр бүрдсэн санхүүгийн өндөр чадавхи нөөц, төрийн бүх шатны аппаратад ажилладаг олон арван боловсон хүчин зэргээрээ бусад намуудтай харьцуулахад гарааны давуу байдалтай юм. Мөн уг нам сонгуулийн кампанидаа сайн дураар ажиллах үй олон гишүүдээ ашиглан айл өрх бүрт эерэг, сөрөг суртал ухуулга хийх аргыг түлхүү ашигладгаараа бусад намуудаас ялгаатай.

4. Үндэсний соёл, уламжлал. Монгол улс Өрнийн соёлын загвар бүхий суурьшмал амьдралд шилжээд нэгэн зууны нүүрийг үзэж буй хэдий ч амьдралын хэв маяг, олон нийтийн үнэлэмж, хандлагад уламжлалт буюу модерн бус нийгмийн шинж ажиглагдсаар байгаа юм. Зүүн Азийн Барометр төслийн эхний шатны судалгааны дүнгээс үзэхэд Хонконг, Өмнөд Солонгос, Хятад, Филиппин, Тайвань, Тайланд, Монгол гэсэн найман улсаас манай олон нийтийн дунд төрийг дээдлэх, ах дүү, танил талын холбоог илүүд үзэх зэрэг уламжлалт хандлага хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байна. Эдгээр найман улсын уламжлалт үзлийн дундаж 49.03% байгаа бол Монгол улсын хувьд энэхүү үзүүлэлт 59.78 байгаа юм. (Улс төрийн боловсролын академи, 2005). Хүмүүсийн дунд он удаан жилийн турш тогтож ирсэн үнэт зүйл, уламжлалт соёл, шашны зан үйл, үндэсний үзэл зэрэг нь шилжилтийн нөхцөлд улс төрийн үйл явц, сонгогчдын зан үйлд хүчтэй нөлөөлдөг нь Монголын сонгуулийн үйл явцаас харагдаж байдаг.

Дөрөв. Монголын сонгуулийн кампанийн уламжлалт хэв маягийн үзүүлэлтүүд

Монголын сонгуулийн кампанийн уламжлалт хэв шинжийг дараах индикаторуудаар авч үзье.

1. Сонгуулийн кампанийг эрхлэн явуулах байгууллага
Сонгуулийн кампанийн модерн юмуу постмодерн хэв маягийн үед улс төрийн намуудад сонгуулийн кампанийг үндэсний хэмжээнд явуулах үүрэг бүхий тусгай байгууллага байдаг бол Монголд орон нутгийн намын байгууллага юмуу эсвэл нэр дэвшигчийн штаб голлох үүрэгтэй байна. Өөрөөр хэлбэл ихэнх намууд сонгуулийн кампанид нэгдмэл зохион байгуулалт, стратегитай оролцдоггүй, нэр дэвшигчид тухайн тойрог дэх хуучны туршлага, танил хүмүүсийн дэмжлэг зэрэгт үндэслэн сонгуулийн кампаниа явуулах нь түгээмэл юм. Гэхдээ сонгуулийн кампани дахь төвлөрсөн удирдлага нам тус бүр дээр ялгаатай байгаа юм. 2008 оны сонгуулийн кампаниас харахад МАХН-тай харьцуулахад АН-ын сонгуулийн кампани илүү төвлөрсөн бус байлаа. АН-ын сонгуулийн ерөнхий штабаас боловсруулсан мөрийн хөтөлбөр, TV сурталчилгааг эс тооцвол бүх нэр дэвшигчид кампаниа намаас ямар нэгэн удирдамж авалгүй өөрсдөө явуулсан юм. Харин МАХН-ын хувьд сонгуулийн төв штаб мөрийн хөтөлбөр, телевизийн сурталчилгаанаас гадна сөрөг сурталчилгааг нэгдсэн байдлаар явуулж байснаараа АН-аас ялгаатай байв. Гэхдээ МАХН-ын сонгуулийн кампанийг бүхэлд нь үзвэл орон нутгийн байгууллага ба нэр дэвшигчид голлох үүрэгтэй байв.

2. Сонгуулийн кампанийн бэлтгэл үе
Монголын намуудын ээлжит сонгуульд бэлтгэх үйл явц парламентад суудалтай эсэх, санхүүгийн чадавхи зэргээс хамааран харилцан адилгүй явагдаж байна. Парламентад суудалтай намуудын парламентын гишүүд тойрогтоо ажиллах нэрийдлээр ирэх сонгуулийн бэлтгэлийг сонгуульт бүхий л хугацаандаа хийдэг. Ингэхдээ сонгогчдын дунд нэр хүндээ бэхжүүлэх зорилгоор төрөл бүрийн буяны үйл ажиллагаа явуулна. Харин парламентад суудалгүй намуудын хувьд сонгуулийн кампанийн бэлтгэл ажил үндсэндээ сонгуулийн өмнөх богино хугацаанд л явагддаг. Бусад үед эдгээр намууд улс төрийн үйл ажиллагааны хувьд “зогсонги байдалд” байдаг юм. Монголын сонгуулийн кампанийн бэлтгэл үе шатанд Өрнөдийн улсуудаас ялгаатай өвөрмөц онцлог байдгийн нэг нь сонгууль болохоос 2-3 сарын өмнөөс ирэх сонгуульд нэр дэвшигчид телевиз, ТББ-ууд, PR-ийн байгууллагуудад захиалга өгч шилдэг улс төрчийн санал асуулга, шалгаруултанд өөрийн нэрийг оролцуулах явдал юм. Ингэхдээ тухайн улс төрч шалгаруулт явуулж буй байгууллагад тодорхой хэмжээний (бидний олж авсан мэдээллээр 1 саяас 3 сая хүртэл төгрөг) төлбөр төлж “шилдэг улс төрч”-дийн жагсаалтад багтдаг байна. Уг нь энд шалгарсан хүмүүсийн ихэнх нь мөнгөөр орж ирсэн гэдэг нь илэрхий юм. Гэтэл иймэрхүү “шоу” бас ч нэлээдгүй сонгогчдыг татдаг байна. Жишээлбэл, 2004 оны сонгуулийн өмнөхөн шилдэг улстөрчдийн нэгэн шалгаруулалтанд дархан аварга Б.Бат-Эрдэнийн нэр багтсан байв. Тэрбээр урьд өмнө улс төрийн ямар нэг үйл ажиллагаа явуулж байгаагүй тул ийнхүү шилдэг улс төрчийн жагсаалтанд багтсан явдалд олон хүн гайхаж байсан билээ. Харин УИХ-ын сонгуулиар өөрийн төрсөн нутгаас сонгогдон гарч ирсэн юм. 2008 оны сонгуулийн өмнө яг ийм явдал болж Японы сумод амжилттай барилдаж нэрд гарсан сумоч Күкшүзан Батбаяр нэгэн шалгаруултад шилдэг залуу улс төрчөөр шалгарсан бөгөөд сонгуулиар мөн л парламентад сонгогдож чадсан билээ.

3. Сонгогчидтой хийх харилцаа холбоо
Манай улс төрийн намуудын зүгээс сонгуулийн кампанийн үеэд сонгогчидтой хийх харилцаа холбоо нь нэлээд олон янзын сувгаас бүрдэж байна. Хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг арга бол орон нутгийн хүмүүстэй уулзалт хийх, тойрог дахь үйлдвэр, сургуулиудаар зочлох зэрэг уламжлалт үйл ажиллагаа юм. Намын идэвхтэй гишүүд, партизануудыг ашиглан өрх бүр, хүн бүрт ухуулан ятгах үйл ажиллагаанд МАХН хэзээний туршлагатай. Мөн 10-тын систем гэх мэтээр сүлжээний маягаар дэмжигчдийн хүрээг өргөтгөх тактикийг намууд хэрэглэх болов. 2008 оны сонгуулийн үеэр бидний хийсэн судалгаагаар Улаанбаатарын тойргуудад нутгийн нэр хүндтэй ахмадууд болон өрхийн эмч, багш нар, орон сууц өмчлөгчдийн холбооны дарга гэх мэт хүмүүсийг тодорхой цалин хөлстэйгээр ажиллуулан айл өрхөөр ухуулга хийлгэх нь түгээмэл ажиглагдсан. Нэг жишээ дурьдахад Сонгинохайрхан дүүргийн нийт 25 өрхийн эмнэлгийн эмч, сувилагчид засаг дарга Найдан тэргүүтэй тус дүүрэгт МАХН-аас нэр дэвшигч 4 хүний төлөө ажилласан юм. Өрхийн эмч бүр нэг хорооны иргэдийг үздэг тул бүх иргэдийн бүртгэл байдаг. Эмч, сувилагч бүр тодорхой тооны иргэний нэр, хаяг, регистрийн дугаарыг дүүргийн засаг даргад гаргаж өгч хүн тус бүр 30 мянган төгрөгний урамшуулал авсан байна.Иргэдийн бүлэг, холбоо гэх мэт уламжлалт intermediary organizations ашиглах явдал Монголын сонгуулийн кампанид хүчтэй байна. Нэр дэвшигчийг дэмжих хөдөлгөөн, бүлгүүд олноор үйл ажиллагаа явуулсан. 2008 оны сонгуульд бараг бүх нэр дэвшигчид өөрийн байгуулсан хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа явуулдаг ТББ юмуу санг сурталчилгаандаа ашигласан. Энэ нь дараах учир шалтгаантай. Нэгд, сонгогчдын нэлээд хэсэг нь нэр дэвшигчдийн зүгээс мөнгө тараах, бэлэг гардуулах зэрэгт талархалтай ханддаг . Гэтэл сонгуулийн хуулиар нэр дэвшигч сонгогчдыг худалдан авах аливаа үйл ажиллагааг хориглосон тул өөрийг нь төлөөлсөн ТББ, сайн үйлсийн төлөөх сан гэх мэт байгууллагуудаар дамжуулан сонгогчдод тусламж үзүүлэх, сургалт явуулах, тойргийн сургууль цэцэрлэгт техник хэрэгслийн талаар хандив үзүүлэх гэх мэтээр сурталчилгаа явуулсан билээ. Хоёрт, сурталчилгааны хугацаа богиноссон тул нэр дэвшигч сонгогчдод өөрийгөө таниулахын тулд ТББ, сангуудаар дамжуулан далд байдлаар сурталчилгаа явуулсан.

4. Сонгуулийн кампанийн зардал
Монголын улс төрийн намуудын сонгуулийн кампанийн зардал жил ирэх тутам өсч байгаа. Зардлын үлэмж хэсгийг нь сонгогчидтой хийх нүүр тулсан уулзалт, арга хэмжээ болон телевиз, сонинд тавих сурталчилгаанд зарцуулагддаг. Гэхдээ улс төрийн нам, нэр дэвшигчдийн сонгуулийн кампанийн санхүүжилтийн эх үүсвэр, зарцуулалтанд тавих хяналтын механизм хангалтгүй байгаа тул зардлын зарцуулалтыг тодорхой гаргах боломжгүй байна. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн үйл явцаас харахад нэр дэвшигчид сонгогчдын саналыг мөнгөөр худалдан авахын тулд ихээхэн мөнгө зарсан гэх үндэслэл байна. Хөгжлийн ялгаанаас хамаарч хот, хөдөөгийн тойргууд дахь сонгуулийн зардал өөр өөр байдаг. Хөдөөгийн тойргуудад зардлын үлэмж хэсэг нь сум, багаар зочлох, сонгогчдод бэлэг гардуулах, нүүр тулсан уулзалт хийх зэрэгт зарцуулагддаг бол хотын тойргуудад зардлын цөм нь хэвлэл мэдээллийн сурталчилгаанд чиглэдэг. Гэхдээ нийслэл Улаанбаатарын хувьд хотын төвийн хороод болон захын хороодын айл өрхийн амьжиргаа, санал өгөх байдал ялгаатай байдгаас гэр хороололд өрсөлдөж буй нэр дэвшигчид сонгогчдын саналыг мөнгөөр худалдан авахад нэлээд мөнгө зарцуулдаг байна.Харин орон нутгийн сонгуулийн үеэр зарим нэр дэвшигчид сонгуулийн сурталчилгааг явуулалгүй, харин тойргийн болон хэсгийн хорооны гишүүдийг мөнгөөр худалдан авахад л голчлон мөнгө зарцуулсан явдал нэлээдгүй гарсан билээ. Ерөнхийд нь үзвэл манай намуудын сонгуулийн кампанийг зардлын хувьд уламжлалт хэв маяг давамгайлсан гэж үзэж болохоор байна. Модерн юмуу постмодерн сонгуулийн кампанид spin doctor, PR-ийн зөвлөхүүд, имиж мейкерүүд зэрэг мэргэжилтнүүдийн үйл ажиллагаа болон хэвлэл мэдээлэл, сонгогчдын санаа бодлын судалгаанд зардлын үндсэн хэсэг зарцуулагддаг юм.

Тав. Монголын сонгуулийн кампанид уламжлалт хэв маяг давамгайлахад нөлөөлж буй соёлын хүчин зүйлс

Ийнхүү Монголын сонгуулийн кампанид уламжлалт хэв маяг давамгайлж байгаа нь үндэсний соёл, уламжлалтай холбоотой. Түүхийн урт хугацааны туршид тогтож ирсэн соёл, үнэт зүйл, уламжлал зан заншил нь өнөөгийн улс төрийн амьдрал, сонгогчдын зан үйлд нөлөөлсөн хэвээр байна. Бидний судалгаанаас үзэхэд улс төрийн намууд олон түмний дунд хүчтэй байгаа соёл, уламжлалын дараах таван хүчин зүйлсийг сонгуулийн кампанидаа ашиглаж байна. Үүнд:
1. Төрийг дээдлэх үзэл. Монголчууд Дорнын бусад улсын адил эртнээс төрөө дээдэлж ирсэн, “төрийн сүлд минь өршөө” гэж залбирдаг ард түмэн билээ. Өнгөрсөн 70 жилд авторитар төр дэглэмээ хадгалахын тулд үзэл суртлаар зэвсэглэн олон нийтийн энэхүү уламжлалт хандлагыг улам бүр бэхжүүлсэн юм. Төрийн түшээ, төрийн тэргүүнийг бурханчлан шүтэх явдал хүмүүсийн дунд хүчтэй хэвээр байна. Олон нийтийн төрөөс ихийг хүсэн хүлээдэг, төрийн “хайр хишгийг” горьдох сэтгэлгээг нь улс төрийн хүчнүүд сонгуулийн кампанидаа байнга ашиглаж ирсэн. Өмнө дурьдсанаар УИХ-ын сонгуулийн хуульд сонгогчдыг худалдан авахад чиглэсэн аливаа үйлдэл, төрийн албыг сурталчилгаанд ашиглахыг хориглосон байдаг ч бодит амьдрал дээр эдгээр заалт хэрэгжихгүй байгаа юм. Улс төрийн намуудын нэр дэвшигчид орон нутгийн болон засгийн газрын өндөр албан тушаал хашдаг бол энэхүү албан тушаалаа ашиглан сонгуулийн кампанидаа бусад өрсөлдөгчдөөсөө илт давуу байдлыг бий болгодог. Тухайлбал, 2008 оны сонгуулийн кампанийн үеэр бидний хийсэн ажиглалтаас үзэхэд бүх шатны засаг дарга нар төсвийн мөнгөөр тойргийн иргэдэд эд материалын тусламж үзүүлэх, оюутнуудыг гадаадад сургах, сургалтын төлбөрийг даах, иргэдэд газар олгох гэх мэт сонгогчдыг хахуульдан авах явдал гаргасан. Мөн, сонгогчдын дунд хийсэн фокус бүлгийн ярилцлагын дүнгээс харахад иргэдтэй нүүр тулж ажилладаг нутгийн удирдлагын анхдагч төлөөлөгч болох баг, хорооны засаг дарга нар өөрийг нь нэр дэвшүүлсэн улс төрийн намыг шууд сурталчлах, иргэдэд өөрийн намыг дэмжихээр дарамт үзүүлэх, эд материалын тусламж үзүүлэх маягаар хахуульдан авах явдал хамгийн их байдаг ажээ. (УИХ-ын 21-р тойргийн сонгуулийн судалгааны баг. 2008) Иргэд төрийг дээдэлдэг, төрийн албан тушаалтныг хүндэтгэдэг учраас дарга нарын үгэнд автаж саналаа өгөх явдал түгээмэл юм. Энэ байдал нийслэл Улаанбаатар хотын Налайх, Багануур, Багахангай гэх мэт алслагдсан дүүргүүд болон хөдөө орон нутагт илүү хүчтэй илэрдэг.

2. Нутгархах үзэл. Монголчууд эртнээс хүн ам төвлөрсөн томоохон хот сууринд бус, тархай бутархай нүүдэллэн амьдарч ирсэн, орон нутгийн зохион байгуулалт хүчтэй, асуудлыг шийдэхэд regional factor гол болж ирсэн. Улс орны нийтлэг асуудал гэхээсээ илүүтэй орон нутгийн асуудалд хүмүүс илүү анхаарал тавьдаг нь судалгаануудаас харагддаг. Ялангуяа нийслэл УБ хотоос бусад бүх газарт нутгархах хандлага хүчтэй байдаг. Тийм учраас улс төрийн намууд сонгуулийн кампанидаа дээрх онцлогийг харгалзан үздэг. Монголын сонгуулиудад «нутгийн хүү», «унасан газар угаасан ус минь», «би эндхийнх» гэх мэт үгс ихэнх нэр дэвшигчдийн нэрийн хуудас болсоор ирлээ. Намууд нийслэл УБ хотоос бусад тойргуудад нэр дэвшигчдийг хуваарилахдаа зөвхөн тухайн газар төрж өссөн юмуу аав ээжийн аль нэг нь тухайн нутгийнх байх шалгуур барьдаг билээ. Жишээлбэл, 2008 оны сонгуульд улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүн нэр дэвшсэний 190 нь хөдөөгийн 20 тойрогт өрсөлджээ. Хөдөөгийн тойрогт өрсөлдсөн нэр дэвшигчид бараг бүгд өөрийн төрсөн газар юмуу аав ээжийн нутагт нэр дэвшсэн байна. Сонгогчид ч мөн “Таньдаггүй бурхнаас таньдаг чөтгөр дээр” гэсэн уламжлалт хандлагаар нутгийн хүнийг илүүд үзэж сонголтоо хийдэг нь судалгааны дүнгүүдээс харагддаг. Улс төрийн хоёр гол намын хүчтэй лидер л биш бол хөдөө орон нутагт тухайн газар төрж өсөөгүй хүн сонгогдох боломжгүй байна. 2008 оны сонгуулийн кампанийн үеэр бидний УБ хотод хийсэн цуврал судалгааны дүнгүүдээс үзэхэд нэр дэвшигчийн “нутаг орны амьдралыг сайн мэддэг байх” гэсэн шалгуур сонгогчдын санал өгөлтийн 5 дахь гол хүчин зүйл болж байв. (УИХ-ын 21-р тойргийн сонгуулийн судалгааны баг. 2008) Улмаар намууд аймаг, сумын ой, тэмдэглэлт арга хэмжээ зэргийг улс төрчид, УИХ-ын гишүүд тухайн орон нутагт нэр хүндээ бэхжүүлэх арга хэрэгсэл болгон ашиглах нь түгээмэл боллоо. Монголын бүх аймагт орон нутгийн хөгжлийг дэмжих зорилго бүхий нутгийн зөвлөл ажиллах бөгөөд үүний үйл ажиллагааг тухайн аймгаас сонгогдсон юмуу ирэх сонгуульд нэр дэвшихээр бэлдэж буй улс төрчид голчлон санхүүжүүлж дэмжиж байдаг.

3. Хамаатан садны хэлхээ холбоо. Өрнө дахинаа алдартай зохиолч Чинагийн Галсан “Монгол улс бол овгийн нийгэм, хүн бүр өөрийн овог, удмаа түрүүлж боддог” гэж бичсэн байдаг. Үнэхээр ч Монголын нийгмийн бүхий л салбарт хамаатан садны хэлхээ хүчтэй илэрдэг. Зүүн Азийн Барометр судалгаанд оролцогчдын 75 хувь нь «Ямар нэгэн зүйлийг өөр хүнээр хийлгэх шаардлага гарвал нарийн мэргэшсэн, гэхдээ танихгүй хүнийг хөлсөлснөөс хамаатан, найз нөхдөө хөлсөлсөн нь дээр» гэж судалгаанд оролцогчдын хариулсан нь хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. (Улс төрийн боловсролын академи. х 87) Монголчууд хүнийг үнэлж дүгнэх, нэр дэвшигчийг сонгохдоо удам угсааг ихээхэн харгалздаг. Тухайлбал, 2008 оны сонгуулийн кампанийн үеэр УБ хотод бидний хийсэн анкетын болон фокус бүлгийн ярилцлагын цуврал судалгаанаас улс төрийн намуудын нэр дэвшигчдийг сонгоход харгалзах хүчин зүйлсийн дотор эрэмбээрээ 6-рт гэр бүлийн хүмүүжил, удам угсаа орж байлаа. (МУИС-ийн орчин үеийн улс төрийн судалгааны төв. ) Нийгэм дэх садан төрлийн хүчтэй хэлхээ холбоог улс төрийн намууд сонгуулийн кампанидаа олон янзаар ашигладаг. Тухайлбал, аль нэг улс төрч нас барсны дараа түүний залгамжлах хүнээр нь эхнэр, дүү, хүүхэд гэх мэт гэр бүлийн гишүүнийг тодруулж нөхөн сонгуульд нэр дэвшүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл “улс төрийн үе залгамжлал” Монголд түгээмэл байна. 2008 оны сонгуульд нэр дэвшигчдийн нэлээд нь ямар нэг улс төрчийн хүү, дүү, гэр бүлийн хүн гэх мэт садан төрлийн холбоотнууд байлаа. Нэр дэвшигчдийн нэлээд нь сонгуулийн сурталчилгаандаа удам угсаа, аав ээжийн нэр хүндийг ашигласан. Жишээлбэл, “Аав нь төрийн зүтгэлтэн, ээж нь нэртэй дуучин, ах нь эх орон газар шорооныхоо төлөө цогтой тэмцэгч байсан тул энэ нэр дэвшигч тэдний үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ” гэсэн мессеж сонгуулийн кампанийн үеэр олонтаа тараагдаж байлаа. 2008 оны парламентад 3 эмэгтэй гишүүнээр сонгогдсоны 2 нь улс төрч ах ба нөхрийг нас барсны дараа үйл хэргийг нь үргэлжлүүлнэ хэмээн залгамжлан гарч ирсэн гишүүд юм.

4. Үндсэрхэх үзэл. Коммунизмын үед хаан боогдож байсан үндэсний үзэл нь дэглэмийн уналтын дараа тэсрэлт гэмээр сэргэж нийгмийн бүхий л амьдралд хүчээ авч байна. Чингис хааны төрт ёсыг сэргээж хаант засаг бий болгохыг уриалагч нам, үндэсний үзлийг гол болгогч намууд бий болсон бөгөөд намуудын мөрийн хөтөлбөрт үндэсний соёл, уламжлалыг сэргээх явдал чухалд тавигдаж байна. Мөн улс төрийн намууд сөрөг сурталчилгаанд үндэсний үзлийг ашиглах болов. Нэр дэвшигчийн гарал угсаанд олны анхаарлыг хандуулах, үндсэрхэх үзэл, эх оронч байдлыг нь өдөөх маягаар манипуляци бүхий мэдээлэл тараах явдал сонгуулийн кампанийн үеэр байнга гардаг нь 2008 оны сонгуульд ч мөн давтагдлаа. Энэ байдал эрх баригч МАХН-ын сөрөг сурталчилгаанд илүүтэй ажиглагддаг. Монголчууд түүхэндээ өмнөд хөрш Хятад улстай удаа дараа дайтаж ирсэн тул хүмүүсийн нэлээд нь хятад гаралтай хүнд төдий л таагүй ханддаг. Энэхүү хандлагыг улс төрийн намууд тэр дундаа эрх баригч МАХН өрсөлдөгч намуудын эсрэг сөрөг сурталчилгаандаа түлхүү хэрэглэдэг юм. Өрсөлдөгч намын нэр дэвшигчдийг “хятадын эрлийз”, эсвэл Хятадаас санхүүждэг хэмээсэн сурталчилгааг сонин хэвлэл, ухуулгын материал, ам дамжсан яриа ашиглан тараах явдал сонгууль бүрт гарч байна. Тухайлбал, 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн 21-р тойрогт АН-аас нэр дэвшигч Лу.Болдыг Хятадаас санхүүждэг гэсэн тараах материалыг өрсөлдөгчдийн зүгээс айл өрхөд тараасан. Олны анхаарлыг нэр дэвшигчийн мөрийн хөтөлбөр, байр суурь гэсэн гол асуудлаас хөндийрүүлж үндэс угсаагаа дээдлэх, ижилсэн нэгдэх мэдрэмж дээр «тоглон» өөр бусдыг үзэн ядах сэтгэгдэл төрүүлэх зорилготой дээрх ухуулга сурталчилгаа нь нэг талаас манипуляци, нөгөө талаас ардчиллын эсрэг шинж бүхий үйл ажиллагаа юм.

5. Шашин. Коммунизмын дараах жилүүдэд Монголд хүчтэй сэргэж улс төрийн үйл явцад нөлөөлж буй нэгэн үзэгдэл нь шашин юм. Монгол улсын үндсэн хуулийн 9.1-д шашин төрийг заагласан байдаг ч сүүлийн жилүүдэд улс төрийн зорилгоор шашныг ашиглах явдал олширлоо. Шашин шүтлэг бол хүмүүсийн итгэл үнэмшлийн хамгийн хүчтэй хэлбэр, зан үйлийг чиглүүлэгч гол хүчин зүйлийн нэг билээ. Улс төрчид зан үйлийн иймэрхүү хэлбэрүүдийг олны таашаалыг хүлээх, сонгогчидтой ойр дотно харилцаа тогтоох зорилгоор хэрэглэж байна. Хэдийгээр парламентын сонгуулийн хуулийн 37.12-т сонгуулийн сурталчилгаанд шашны зан үйлийг ашиглахыг хориглосон боловч 2008 оны сонгуулийн кампаниас үзэхэд нэр дэвшигчид сонгуулийн сурталчилгаандаа шашны зан үйлийг хэрэглэх нь түгээмэл байлаа. Сурталчилгааны албан ёсны хугацаа эхлэх хүртэлх хугацаанд нэр дэвшигчид тойрог дахь уул овоог тахих, ном уншуулах гэх мэтээр шашны ёслол зохион байгуулах, шашны баяр, арга хэмжээнүүдэд оролцох явдал байнга гарч байв. Мөн нэр дэвшигчид Далай лам гэх мэт шашны томоохон зүтгэлтнүүдтэй хамт авахуулсан зураг, календарь, шашны уншлага бүхий ном материал айлуудаар тараах явдал түгээмэл байлаа.
Монголын улс төрийн намуудын сонгуулийн кампани дахь дээр дурьдсан уламжлалын хүчин зүйлсийг дараах үзүүлэлтээр харьцуульж үзье.

Хүснэгтээс үзэхэд МАХН-ын сонгуулийн кампанид уламжлалын шинж хамгийн хүчтэй илэрч байна.

“Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдох боломж-сүүлийн III хэсэг” /Г.Цогтбаатар/

2009-02-24T15:04:00.018+08:00

СҮҮЛИЙН III ХЭСЭГ. ПАТРИАРХАТ ХАНДЛАГЫГ ДАВАН
ТУУЛАХ НЬ
.....................................................................................................................................................
Патриархат хандлага ноёлж буй өнөөгийн нийгмийн сэтгэл зүйг даван туулахад эмэгтэй улс төрчдөд шаардагдах бодлогын хоёр чухал хүчин зүйлийн талаар энэ бүлэгт өгүүлэх бөгөөд эхнийх нь эмэгтэй улс төрчдийн бүрдүүлбэл зохих имидж, удаах нь эмэгтэй улс төрчдийн олон нийттэй харилцах бодлогын үндсэн чиглэл билээ.

Нэг. С.Оюун, Т.Ганди, Н.Болормаа нар эмэгтэй улс төрчдийг нэр хүндээрээ тэргүүлж байна

Танд хүндэлж явдаг эмэгтэй улс төрч бий юу гэсэн асуултанд судалгаанд оролцогсдын 73.6 хувь нь байдаг гэж хариулсан бөгөөд тэдний энэ асуултанд хариулсан байдлаар өнөөдөр Монголын нийгэмд эмэгтэй улс төрчдийг хэн хэн тодорхойлж байгааг тандлаа. Нийт 41 эмэгтэйн нэр дурьдагдсан бөгөөд тэдгээрээс хамгийн их санал авсан эхний 15 эмэгтэй улс төрчийг жагсаавал дараах үр дүнг харж болно.

ИЗН-ын дарга, ГХЯ-ны сайд С.Оюун 29.7 хувиар 1-рт, МАХН-ын гишүүн Т.Ганди 22.2 хувиар 2-рт, МАХН-ын гишүүн, БСШУЯ-ны сайд Н.Болормаа 12.7 хувиар 3-рт жагсан байна. Тэдний дараа Арвин, Туяа, Мөнхтуяа зэрэг 12 улс төрч эмэгтэй 0.7-4.7 хувиар жагсчээ.

Хоёр. Эмэгтэй улс төрчдийн бүрдүүлбэл зохих имидж

Респондентуудаар хүндэлж явдаг эмэгтэй улс төрчдийг нь нэрлүүлсний дараа тэдгээр улс төрчдийн ямар шинж чанар нь таалагддаг тухай лавлаж асуусан юм. Үүгээр эмэгтэй улс төрчид нийгэмд ямар шинж чанараараа нэр хүндтэй байгааг тодорхойлж чадна.

Ингээд бид өнөөгийн эмэгтэй улс төрчдийн имиджийг тодорхойлж буй 6 хэв шинжийг илрүүлсэн юм (хэв шинж тус бүрд оноосон нэрийг дахин нягталж өөрчлөх боломжтой).
1. Төмөр хатагтай (23.9-51.1 хувь). Мэдлэг боловсрол, төрийн ажлын туршлага, шударга, зарчим ч хатуу зан чанараараа олон нийтэд танигдсан нэр хүндтэй эмэгтэйг илэрхийлэх хэв шинж нийгэмд хамгийн өндөр рейтингтэй байна.
2. Буурьтай эмэгтэй (3.7-26.8 хувь). Олон нийтэд эх оронч, ноён нуруутай дүр төрхийг бүрдүүлсэн, намынхаа бодлогыг тууштай баримталдаг эмэгтэйчүүд энэ ангилалд багтах бөгөөд удаах ач холбогдолтой хэв шинж болно.
3. Хариуцлагатай эмэгтэй (7.8-20.9 хувь). Асуудалд нягт нямбай хашир ханддаг, ажил үүргийн биелэлт сайтай, дайчин, гэр бүл удам судар сайтай эмэгтэйчүүд нь хариуцлагатай эмэгтэй улс төрчийн шалгуур хангадаг бөгөөд нийгэмд гуравдугаарт эрэмбэлэгддэг хэв шинж болно.
4. Шинэ залуу эмэгтэй (2.3-15.1 хувь). Улс төрийн тавцанд шинэ бөгөөд нэр төр нь сэвтээгүй, цэвэр, бэл бэнчин сайтай (ялангуяа бизнесуомэнууд) эмэгтэйг илэрхийлэх хэв шинж нь нийгэмд дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгдэж байна.
5. Бодлоготой эмэгтэй (8.5-14.9 хувь). Ард иргэд, нутаг орныхоо амьдралыг сайн мэддэг, холч ухаантай буюу алсын хараатай эмэгтэй улс төрчийн хэв шинж нийгэмд 5-рт эрэмбэлэгдэнэ.
6. Романтик эмэгтэй (3.2-5.0 хувь). Бусдаас зүс царай, дуу хоолой болоод имидж, хувцаслалтаараа ялгардаг улс төрч эмэгтэйгийн хэв шинж болно.
Улс төрч эмэгтэйчүүдийн эдгээр зургаан хэв шинж аливаа эмэгтэйчүүдэд байх бөгөөд зөвийг сонгож, чадамгай хослуулж чадсан нь нийгмээс илүү дэмжлэг авч чадна. Тухайлбал, манай одоогийн парламентад С.Оюун, н.Арвин, н.Оюунхорол гэсэн гурван эмэгтэй сонгогдон ажиллаж байна. С.Оюуныг 1, 2, 3-р хэв шинж давамгайлсан улс төрч хэмээн үзэж болох бол н.Арвин нь 1, 2-р хэв шинж, н.Оюунхоролыг 4-р хэв шинж давамгайлсан улс төрч гэж үзэж болно. Санал асуулгаас харахад нийгэмд хамгийн өндөр нэр хүндтэй байгаа гурван эмэгтэй улс төрч дээрх 6 шинжээрээ олон нийтээс аль алинд нь бусдаас өндөр үнэлгээ авсан байна. Үүнээс олон нийт эмэгтэй улс төрчдөд хатуу, өндөр шалгуур тавьдаг нь харагдаж байна.

Гурав. Нийгмийг баримжаалан имиджээ өөрчлөх нь

Эмэгтэй улс төрчид зорилтот бүлгийнхээ зан үйлээс хамааран имиджээ өөрчилж байх нь нийгмээс олонхын дэмжлэг авах нэг хөшүүрэг болно. Тиймээс бид эмэгтэй улс төрчдийн ерөнхий имидж тэдний зорилтот бүлгээс хамааран өөрчлөгдөх эсэхийг шалгасан юм.

Шинжилгээний үр дүнд зорилтот дөрвөн бүлгээс зөвхөн эмэгтэй улс төрчдийг дэмжих хандлагагүй бүлгийн саналд бага зэргийн өөрчлөлт ажиглагдсан. Энэ нь тэд бусад бүлгүүдтэйгээ харьцуулбал "шинэ залуу эмэгтэй" улс төрчөөс илүүтэйгээр "бодлоготой эмэгтэй" улс төрчийн хэв шинжийг үнэлдэг болох нь харагдсан.

Дөрөв. Эмэгтэй улс төрчдийн олон нийттэй харилцах бодлогын үндсэн чиглэл

Эмэгтэй улс төрчдийн олон нийттэй харилцах бодлогын үндсэн чиглэлийг тодорхойлох зорилгоор нийгмийн өмнө тулгамдсан нийтлэг асуудлуудад олон хүчин зүйлийн шинжилгээ хийж өөр хоорондоо уялдаа холбоо бүхий таван бүлэг хүчин зүйлийг илрүүллээ.

Тэдгээр нь дараах хэв шинжүүд болно. (хэв шинжийн нэршилд анхаарах)
1. Гэр бүл, нийгмийн хамгаалал (32.2-47.1 хувь). Олон нийтийн үнэлснээр энэ нь эмэгтэй улс төрчдийн эрчүүдээс илүү шийдвэрлэж чадах эхний асуудал бөгөөд үүнд гэр бүлийн хөгжил, ажилгүйдэл, хүүхдийн хөгжил хамгаалал, ядуурал, авилгын асуудлууд орж байна.
2. Хэм хэмжээ, эрхийн зөрчил (9.0-37.0 хувь). Эрүүл мэндийн үйлчилгээ, ёс суртахууны доголдол, гэмт хэргийн өсөлт, хүний эрхийг хангах, ардчилал иргэний нийгмийн хөгжлийг хангах нь иргэдийн үзэж буйгаар эмэгтэй улс төрчдийн шийдвэрлэж чадах хоёрдугаар асуудал аж.
3. Нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудал (3.6-48.0 хувь). Гуравдугаар асуудалд архидалт, үндэсний үйлдвэрлэл, дэд бүтэц, харилцаа холбоо, байгаль орчны доройтол зэрэг орно.
4. Боловсрол, хөгжлийн асуудал (7.6-23.3 хувь). Боловсролын чанар, болоод хөдөөгийн хөгжлийн тухай асуудал дөрөвдүгээрт орж байна. 5. Төр, засаглалын асуудал (0.4-33.2 хувь). Засаглалын хямрал, нийгмийн халамжийн үйлчилгээ, жендерийн тэгш байдлыг хангах, үнийн өсөлт зэрэг макро асуудлууд нь хамгийн сүүлд оржээ.

Тав. Нийгмийн баримжаатай бодлогын хувилбар

Олон нийтэд тулгамдаж буй асуудал нь тэдний амьдарч буй орон нутгийн онцлог шинжээс гадна нийгэм, хүн ам зүйн байдлаас хамааран өөр өөр байх нь ойлгомжтой асуудал тул эмэгтэй улс төрчдийн олон нийттэй харилцах бодлогын хувилбарууд нь зорилтот бүлгийнх нь онцлогоос хамааран ялгаатай байх шаардлагатай гарч болзошгүй. Тиймээс энэхүү нарийвчилсан шинжилгээг хийж үзлээ. Мөн энэхүү шинжилгээг давтан судалгаа эсвэл ижил төрлийн бусад судалгааны үр дүнтэй харьцуулан хэрэглэх нь зохимжтой. Учир нь олон хүчин зүйлийн шинжилгээгээр илэрсэн таван бүлэг хэв шинжийг тодорхойлж буй хувьсагчид нь ихээхэн савалгаатай байгаа нь харагдсан.

Нийгмийн сэтгэл зүйд патриархат хандлага давамгай байгааг бодолцвол патриархат хандлагын үүднээс эмэгтэй улс төрчдийн эрэгтэй улс төрчдөөс илүүтэйгээр шийдвэрлэж чадах асуудлын эрэмбэ нь төр засаглалын асуудлаас гэр бүл, нийгмийн хамгааллын асуудал руу өссөн шинжтэй байна. Энэ нь эхлээд биеээ зас, дараа нь гэрээ зас, эцэст нь төрөө зас гэх уламжлалт сургаалыг бодогдуулна. Эмэгтэйчүүдийн чадвар нь гэрээ засах л хэмжээнд гэсэн патриархат сэтгэлгээний уг үндэс үүний цаана байгаа болов уу. Энэ үзэл санаатай нийгэм дэх эмэгтэйчүүдийг дэмждэг бүлгүүд ч ерөнхийдөө санал нэг байгаа нь дээрх мэдээллээс харагдана.
Сонирхолтой нь эмэгтэйчүүдийг дэмждэг болон огт дэмждэггүй бүлгүүд нийгмийн ерөнхий хандлагаас хазайсан шинжтэй байна. Эмэгтэйчүүдийг дэмждэг бүлгийн хувьд төр, засаглалын асуудлыг ч мөн эмэгтэйчүүд шийдвэрлэж чадна гэх хандлага давамгай байх нь зүйн хэрэг. Гэтэл огт дэмждэггүй бүлэг мөн ийм бодолтой байгаа нь инлээд сонирхол татаж байна. Энэхүү судалгаанаас энэ үзэл хандлагын учир шалтгааныг тодруулах боломжгүй тул үүнийг цаашид чанарын судалгаагаар тодруулах нь зүйтэй.

ТОВЧ ЗӨВЛӨМЖ

Ерөнхий зөвлөмж:
• Патриархат үзэл санаа ноёрхсон манай нийгмийн сэтгэл зүйн барьерыг даван туулах нь урт хугацааны асуудал боловч үүнийг нийгмийн хөгжлийн зүй тогтолд даатган орхиж болохгүй. Биелэшгүй том зорилго нь биелэх жижиг зорилтуудын нэгдэл тул стратегиа оновчтой төлөвлөж, системтэй ажиллах нь нэн тэргүүний чухал зүйл билээ;
• Төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахад макро болон микро түвшний олон хүчин зүйл нөлөөтэй байдгийн зөвхөн нэг нь сонгогч, олон нийтийн санал бодол гэдгийг анхаарч энд дурдаагүй бусад түвшинд ч нэгэн зэрэг системтэй ажиллах нь зүйтэй;
• Түүнчлэн судалгаанд сумын төв болон хөдөөгийн хүн амыг хамруулаагүй бага хүрээнд, зөвхөн тоон судалгаа хийсэн тул нарийн дүгнэлт, зөвлөмж гаргах арга зүйн боломж хомс байлаа. Цаашид энэхүү судалгааг өргөжүүлж мэдээллийг давхар баталгаажуулан, нарийвчлах шаардлагатай;
• Эмэгтэй нэр дэвшигчдэд ямар чиглэлээр, хаана, хэзээ дэмжлэг үзүүлхээсээ хамааран олон нийтийн санал асуулгын судалгааг салгаж хийх нь зүйтэй. Тухайлбал, орон нутгийн сонгуулийн, УИХ-ын сонгуулийн гэх зэргээр төрлөөр нь салгах; мөн хөдөө орон нутагт, нийслэлд хэмээн байршлаар нь салгах.
Ингээд төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэй улс төрчдийн төлөөллийг нэмэгдүүлхийн тулд нийгэм, олон нийттэй хэрхэн ажиллах талаар тоон судалгаанд тулгуурлан дараах ерөнхий зөвлөмжүүдийг санал болгож байна.

Стратегийн зорилго, зорилтоо томъёолох:
• Ерөнхийлөгчийн сонгуульд эмэгтэйчүүд өрсөлдөх хэмжээний нийгмийн дэмжлэг одоогоор байхгүй байгаа тул УИХ болон орон нутгийн сонгуулиудад эмэгтэй нэр дэвшигчид өрсөлдөхөд дэмжлэг үзүүлэх чиглэлд төвлөрч ажиллах;
• Тиймээс стратегийн зорилгоо УИХ болон орон нутгийн шийдвэр гаргах түвшинд (ИТХ, ИНХ) эмэгтэй улс төрчид сонгогдон ажиллахад нийгэм дэх хүйсийн ялгаварлалыг даван туулах бодлогын чиглэлээр дэмжлэг үзүүлэх гэсэн ерөнхий санаанд үндэслэн тодорхойлж болно;
• Стратегийн зорилгоо тодорхойлсны дараа SMART шинжилгээ хийж үзэхийг мөн давхар зөвлөж байна. Эл зорилтыг хангахын тулд дараах 9 төрлийн стратегийг баримталж ажиллах.
Стратеги 1. Нийгмийн бүлгийг сегментэлж ажиллах
• Эмэгтэй улс төрчдийн одоогийн дэмжигчдийг хадгалж, дэмжих хандлагатай бүлгийг татах, дэмжих хандлагагүй болон огт дэмждэггүй бүлгийн үзэл санааг саармагжуулах зэргээр нийгмийн бүлэг тус бүрийн онцлогт тулгуурлан ажиллах;
• Учир нь нийслэл, аймгийн төвийн нийт хүн амын 25 хувь нь эмэгтэй улс төрчдийг дэмждэг бол 47 хувь нь дэмжих хандлагатай, 20 хувь нь дэмжих хандлагагүй, 8 хувь нь огт дэмждэггүй бүлэгт багтахаар байгаа;
• Тодорхой хэлбэл дээрх хүрээний 25 хувийг хадгалах, 47 хувийг татах, 28 хувийг саармагжуулах тактик барина гэсэн үг.
Стратеги 2. Нийгмийн хүчтэй дэмжлэгт суурилж патриархат үзэл санааг саармагжуулах
• 1. Ардчилсан нийгэмд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс тэгш эрх эдлэх ёстой; 2. Эмэгтэйчүүд эрчүүдийг бодвол асуудалд илүү уян хатан ханддаг тул зөвшилцөж, хамтарч ажиллаж чадна; 3. Эрчүүдээс ч илүү мэдлэг боловсролтой, ухаантай эмэгтэйчүүд их байна, одоо эмэгтэйчүүддээ боломж олгоод үзье; 4. Нийгмийн тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд эмэгтэйчүүдийн байр суурь үгүйлэгдэж байна; 5. Эмэгтэйчүүд авилгад автахгүй шударга байж, олон түмний итгэлийг дааж ажиллаж чадна гэсэн нийгмийн үндсэн 5 хүчтэй дэмжлэгт суурилж ажилла;
• 1. Монголын эмэгтэйчүүд өнөөдөр улс төрд бэлтгэгдээгүй, чадавхи сул байгаа; 2.Эмэгтэйчүүд улс төрд оролцоод хэт эрх мэдэлтэй болохоор гэр бүл, цаашлаад үндэсний аюулгүй байдал алдагдана; 3.Эмэгтэйчүүд, эрчүүдээс оюуны чадавхи сул бөгөөд үүгээр нөхцөлдсөн эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн хуваарь нь удирдах бус гүйцэтгэх ажил гэх патриархат хандлагууд (эцгийн эрхэт ёс) –ыг саармагжуулах;
• Дээрх бодлогын чиглэлүүдийг хослуулсан стратегийн үндсэн үзэл санаа, философийг бий болгож хөтөлбөр, үйл ажиллагаа бүрд мөрдлөг болгох.
Стратеги 3. Эмэгтэй улс төрчдийн имидж, нийгмийг хөгжүүлэх шинэлэг хөтөлбөрийг бий болгох
• Өнөөгийн эмэгтэй улс төрчдийн имиджийг тодорхойлж буй 6 хэв шинж болох Төмөр хатагтай, Буурьтай эмэгтэй, Хариуцлагатай эмэгтэй, Шинэ залуу эмэгтэй, Бодлоготой эмэгтэй, Романтик эмэгтэйн хэв шинжүүдийг уламжлалт патриархат үзэл санааг даван туулахад оновчтой ашиглах;
• Гэр бүл, нийгмийн хамгаалал; Хэм хэмжээ, эрхийн зөрчил; Нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудал; Боловсрол, хөгжлийн асуудал; Төр, засаглалын асуудал зэргийг нийгмийг хөгжүүлэх шинэлэг хөтөлбөрт ашиглах.
Стратегийн бусад хүчин зүйлсийг сонгох, томъёолох
• Эмэгтэй улс төрчдийг дэмжих уриа, мессежийг суурь үзэл санаандаа тулгуурлан оновчтой томъёолох;
• Олон нийттэй харицлах сүлжээ, мэдээлэл түгээх сувгаа оновчтой тодорхойлох.

“Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдох боломж-2” /Г.Цогтбаатар/

2009-02-24T13:31:00.011+08:00

II ХЭСЭГ. ЭМЭГТЭЙ УЛС ТӨРЧДИЙН НИЙГМИЙН ДЭМЖЛЭГ

Нэг. Эмэгтэй улс төрчдийн нийгмийн дэмжлэг нь тэдний төр, засгийн ямар түвшинд, ямар албан тушаалд ажиллахаас ихээхэн хамаарч байна.

Олон нийтийн үнэмлэхүй хувь (87.2 хувь) нь шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд ажиллах нь зүйтэй хэмээн үзэж байна. Гэхдээ энэ нь нэлээд хэлбэршүүлсэн ерөнхий төлөв бөгөөд эмэгтэй улс төрчдийн нийгмийн дэмжлэгийг илэрхийлэх нарийн мэдээлэл болж чадахгүй. Тиймээс бид шийдвэр гаргах ямар түвшинд эмэгтэйчүүд тохирох талаар олон нийтээр нарийвчлан үнэлүүлсэн бөгөөд үр дүнд нь олон хүчин зүйлийн шинжилгээ (factor analysis) хийж үзлээ.
Шинжилгээнд нийт 10 хувьсагч оруулж 3 бүлэг хүчин зүйл болгон нэгтгэвэл:
1-р хэв шинжийг орон нутгийн хэмжээний удирдах албан тушаалууд бүрдүүлсэн байна. (Баг, сум, аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга; Засаг дарга)
2-р хэв шинжийг нийт улсын хэмжээнд төр, засгийг тэргүүлдэг албан тушаалууд бүрдүүлжээ. (Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд)
3-р хэв шинжийг УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн бөгөөд яамны сайд зэрэг нийт улсын хэмжээний удирдах албан тушаалууд бүрдүүлсэн ч 1, 2-р хэв шинжээс ялгаатай нь удирдах багийн ахлагч, дарга бус гишүүний тодотголтой албан тушаалууд байна.
Дүгнэвэл, эмэгтэй улс төрчдийн нийгмийн дэмжлэг нь тэдний төр, засгийн ямар түвшинд, ямар албан тушаалд ажиллахаас ихээхэн хамаарч байна. (Эдгээр гурван бүлэг хүчин зүйлс нь нийт дисперсийн өөрчлөлтийн 70 хувийг эзэлж байгаа тул судлаж буй асуудлыг тайлбарлах өндөр магадлалтайг илтгэнэ).

Хоёр. Эмэгтэй улс төрчид орон нутгийн удирдах байгууллагад ажиллахыг нийгэм илүү дэмжиж байна

Эмэгтэй улс төрчид орон нутгийн удирдах байгууллагад ажиллахыг нийгэм илүү дэмжиж байна. Хэдийгээр эмэгтэйчүүд УИХ-д сонгогдон ажиллахыг олон нийт илүү дэмжиж буй мэт боловч үүнийг шууд хүлээн авах боломжгүй.
Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн дэмжлэг нь төр, засгийн ямар албан тушаалд ажиллахаас нь ихээхэн хамааралтай байгаа. Тиймээс удирдах түвшний гишүүн, дарга гэх мэт ойлголтууд олон нийтийн үнэлэмжид ихээхэн ялгаатай нөлөөлж байна. Тухайлбал, эмэгтэй хүн УИХ-ын гишүүнээр ажиллах нь хэр тохиромжтой вэ? гэсэн асуултыг УИХ-ын даргаар ажиллах нь хэр тохиромжтой вэ? хэмээн асуусан бол тохиромжтой гэсэн хариултын хувь буурах магадлал их бий.
Түүний зэрэгцээ айл өрхийн тэргүүн нь эрэгтэй хүн байх ёстой гэсэн ойлголт нийгэмд улс төрийн түвшинд ч бөх суурьтай оршиж байна. Олон нийтийн 84 хувь нь эмэгтэй хүн УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж болно хэмээн зөвшөөрч байхад Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж болно гэж ердөө 28 хувь нь үзжээ.

Дүгнэвэл, хэрэв хүмүүс эмэгтэй улс төрчдийг Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаар сонгогдон ажиллаж чадна хэмээн үзвэл УИХ, Засгийн газрын гишүүн, цаашлаад орон нутгийн түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдон ажиллахыг шууд дэмжинэ. Өөрөөр хэлбэл 2-р хэв шинж нь бусад хэв шинжээ тодорхойлох суурь шинжтэй аж.

Гурав. Эмэгтэйчүүдийн нийгмийн дэмжлэг нь төр, засгийн шийдвэр гаргах ямар түвшинд ажиллахаас хамаарна

Ер нь манай нийгэмд төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдон ажиллахад хэр дэмжлэгтэй байгааг тодруулах үүднээс олон хүчин зүйлийн шинжилгээний үр дүнд түшиглэн логик хэв маяг байгууллаа. Үүний тулд гурван хэв шинж тус бүрээс бусдыгаа төлөөлөх чадвартай тус бүр нэг хувьсагчийг (1-р хэв шинжийг төлөөлүүлэн аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын дарга, 2-р хэв шинжийг төлөөлүүлэн Ерөнхийлөгч, 3-р хэв шинжийг төлөөлүүлэн УИХ-ын гишүүнийг сонгов) сонгож дугаарын нийлбэрээр логикчлов. Ингээд дараах хэв маяг үүссэн юм.

Дээрх гурван хувьсагчийн дугаарын нийлбэр нь хамгийн багадаа 3, хамгийн ихдээ 6 гарна. Хамгийн бага нь хамгийн эерэг утгатай хэв маяг байх бол хамгийн их нь хамгийн сөрөг утгатай хэв маяг болно. Тиймээс хэв маяг тус бүрд нэр оноолоо.
1. 3 оноо - Эмэгтэй улс төрчдийг дэмждэг бүлэг
2. 4 оноо - Эмэгтэй улс төрчдийг дэмжих хандлагатай бүлэг
3. 5 оноо - Эмэгтэй улс төрчдийг дэмжихгүй байх хандлагатай бүлэг
4. 6 оноо - Эмэгтэй улс төрчдийг огт дэмждэггүй бүлэг

Нийслэл, аймгийн төвийн нийт хүн амын 25 хувь нь эмэгтэй улс төрчдийг дэмждэг бол 47 хувь нь дэмжих хандлагатай, 20 хувь нь дэмжих хандлагагүй, 8 хувь нь огт дэмждэггүй бүлэгт багтахаар байна. Тодруулбал, судалгаанд хамрагдагсдын 25 хувь нь удирдах, шийдвэр гаргах бүхий л түвшинд эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдтэй тэгш эрхтэйгээр ажиллаж болно гэсэн санааг бүрэн дэмжиж, 47 хувь нь эмэгтэйчүүдийг удирдах, шийдвэр гаргах ихэнх түвшинд ажиллаж болно гэсэн бодолтой байгаа буюу эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог ерөнхийдөө дэмжих хандлагатай байна. Харин үлдсэн 20 хувь нь эмэгтэйчүүдийг удирдах, шийдвэр гаргах ихэнх түвшинд ажллаж болохгүй гэсэн сөрөг хандлагатай бөгөөд 8 хувь нь эмэгтэйчүүдийн улс трөийн оролцоог эрс эсэргүүцэж байна.

Эндээс харахад олон нийт эмэгтэйчүүдийг шийдвэр гаргах түвшинд ажиллахыг ерөнхийдөө дэмжих хандлагатай байгаа ч энэхүү дэмжлэг нь эмэгтэйчүүд төр, засгийн ямар түвшинд ажиллахаас ихээхэн хамаарч байна. Тухайлбал, олон нийтийн санал бодлоор эмэгтэй хүн ажиллах нь тохиромжтой албан тушаалууд нь багаар ажиллах, хамтын шийдвэр гаргадаг (УИХ, ИТХ г.м.) онцлогтой байхад тохиромжгүй гэж үзсэн албан тушаалууд нь багийг удирдан, толгойлох (Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Засаг дарга г.м.) шинжтэй байна.

Хэв маяг тус бүрийн нийгэм, хүн ам зүйн онцлогыг тодорхойлбол эмэгтэй улс төрчдийг дэмжиж буй болон дэмжих хандлагатай бүлэг нь залуу; орлого, боловсролын түвшин харьцангуй өндөр; эмэгтэйчүүд давамгайлсан бүтэцтэй; улс төрийн идэвх, оролцоо сайтай; хот газар харьцангуй илүү суурьшдаг хүмүүс байв.
1. Эмэгтэй улс төрчдийг дэмждэг бүлэг (25 хувь)
66 хувь нь эмэгтэй, 52 хувь нь 34 хүртэлх насныхан, 93 хувь нь дунд ба түүнээс дээш түвшний боловсролтой, 59 хувь нь аймгийн төвд суурьшдаг, 40 хувь нь 300000-аас дээш өрхийн орлоготой, 13 хувь нь улс төрийн идэвхгүй, 27 хувь нь намын гишүүн бөгөөд түүнээс 13 хувь нь МАХН, үлдэх 14 хувь нь бусад намын гишүүнчлэлтэй.
2. Эмэгтэй улс төрчдийг ерөнхийдөө дэмждэг бүлэг (47 хувь)
57 хувь нь эмэгтэй, 52 хувь нь 34 хүртэлх насныхан, 95 хувь нь дунд ба түүнээс дээш түвшний боловсролтой, 59 хувь нь аймгийн төвд суурьшдаг, 43 хувь нь 300000-аас дээш өрхийн орлоготой,14 хувь нь улс төрийн идэвхгүй, 27 хувь нь намын гишүүн бөгөөд түүнээс 13 хувь нь МАХН, үлдэх 14 хувь нь бусад намын гишүүнчлэлтэй.
3. Эмэгтэй улс төрчдийг бараг дэмждэггүй бүлэг (20 хувь)
56 хувь нь эмэгтэй, 48 хувь нь 34 хүртэлх насныхан, 93 хувь нь дунд ба түүнээс дээш түвшний боловсролтой, 64 хувь нь аймгийн төвд сууришдаг, 36 хувь нь 300000-аас дээш өрхийн орлоготой, 17 хувь нь улс төрийн идэвхгүй, 32 хувь нь намын гишүүн бөгөөд түүнээс 18 хувь нь МАХН, үлдэх 14 хувь нь бусад намын гишүүнчлэлтэй.
4. Эмэгтэй улс төрчдийг дэмждэггүй бүлэг (8 хувь)
61 хувь нь эрэгтэй, 50 хувь нь 34 хүртэлх насныхан, 90 хувь нь дунд ба түүнээс дээш түвшний боловсролтой, 58 хувь нь аймгийн төвд сууришдаг, 31 хувь нь 300000-аас дээш өрхийн орлоготой, 30 хувь нь улс төрийн идэвхгүй, 27 хувь нь намын гишүүн бөгөөд түүнээс 24 хувь нь МАХН, үлдэх 3 хувь нь бусад намын гишүүнчлэлтэй.

Дөрөв. Эмэгтэйчүүд яагаад төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд ажиллаж болохгүй вэ?

Парламентаар жишээлэн үзэхэд төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувийн жин хамгийн ихдээ 7 хувь байж. Үүнээс шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд ажиллахыг дэмжихгүй байх нийгмийн шалтгаан юу вэ? гэдэг асуулт урган гарна. Энэ асуултад олон нийт гурван янзаар хариулж байна. (хүчин зүйлийн шинжилгээ хийв) Үүнд:
1. Монголын эмэгтэйчүүд өнөөдөр улс төрд бэлтгэгдээгүй, чадавхи сул байна. Энэхүү үзэл санааг хамгийн олон хүн (6.3 хувь) илэрхийлсэн. Үүний шалтгаан нь нэг талаас эрчүүдтэй харьцуулбал шийдвэр гаргах түвшинд тэр бүр олон эмэгтэй сонгогдож ажилладаггүй бөгөөд чадварлаг эмэгтэйчүүд олон нийтэд төдийлөн танил бус, нөгөөтэйгүүр олон нийтийн хувьд эмэгтэйчүүдийг шууд эрчүүдтэй харьцуулж дүгнэлт өгөхөөсөө илүүтэйгүүр төгс буюу идеал түвшний шалгууруудтай харьцуулдаг зэргээс үүдэлтэй байж болно.
2. Эмэгтэйчүүд улс төрд оролцоод хэт эрх мэдэлтэй болохоор гэр бүл, цаашлаад үндэсний аюулгүй байдал алдагдана. Энэхүү үзэл санаа нь удаах (5.7 хувь) ач холбогдолтой. Өрх гэрийн тэргүүн буюу хамгийн эрх мэдэлтэй хүн нь нөхөр байх ёстой гэх тогтсон уламжлалт сэтгэлгээ монголчуудад түгээмэл байдаг. Энэхүү үзэл санаа нь гэр бүлийн эхнэр, нөхөр аль алинд нь сэтгэл санааны дарамт учруулдаг байх талтай. Амьдрал дээр эхнэр нөхрийн аль нь илүү боловсролтой, цалинтай байна тэрбээр гэр бүл доторх шийдвэр, хөдөлмөрийн хуваарьт нөлөөлөх магадлал өндөр байдаг. Гэтэл үүнтэй зэрэгцэн “эр муу ч эмийн дээр” гэх нийгмийн уламжлалт сэтгэлгээ эмэгтэйчүүдэд нөхрөөсөө өндөр боловсролтой, цалинтай байж болохгүй гэх сэтгэл зүйн дарамт учруулдаг бол эрэгтэйчүүдэд эхнэрээсээ доогуур боловсрол, цалинтай байж болохгүй гэх сэтгэл санааны дарамт үүсгэдэг. Энэхүү зөрчил түгээмэл байдаг ба гэр бүлийн харилцааг тааламжгүй, хангалуун бус болгож гэр бүл салах хүртэлх шалтгаан болдог. Гэтэл гэр бүл нь нийгэм хэвийн оршин тогтонох үндсэн институт тул түүний тогтвортой байдал нь үндэсний аюулгүй байдалтай шууд холбоотой. Ийм уламжлалт сэтгэлгээ, учир шалтгааны үүднээс эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог олон нийт хязгаарлаж байна.
3. Эмэгтэйчүүд, эрчүүдээс оюуны чадавхи сул бөгөөд үүгээр нөхцөлдсөн эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн хуваарь нь удирдах бус гүйцэтгэх ажил. Энэ нь сүүлийн томоохон (3.0-3.6 хувь) шалтгаан юм. "Эмэгтэй хүний үс урт, ухаан богино," "Төрийн ажлыг эрчүүд цэгцэлж, гэрийн ажлыг эмэгтэйчүүд хийдэг," "Эмэгтэй хүн, цагаан зээр хоёр нутаггүй" гэхчлэн нийгмийн сэтгэл зүйд эмэгтэйчүүдийн байгалийн мөн чанар нь эрчүүдээс ухааны болоод биеийн хүч, чадлаар дутуу; төрийн ажил нь ухааны болоод биеийн хүч чадал (дайн, тулаанаар улс төрийн бодлого, асуудлаа шийддэг байсан үеүүдээс хойш энэ үзэл санаа уламжлагджээ) шаарддаг тул эрчүүд л хийж чадна. Харин эмэгтэйчүүд ар гэр, хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх ёстой гэх уламжлалт үзэл санаа нийгэмд албан бус хэм хэмжээ болон оршсоор байна.
Дээрх үзэл санааны суурь үндэс нь манай нийгмийн сэтгэл зүйд гүнзгий нэвчсэн патриархат хандлага (эцгийн эрхэт ёс) юм.

Тав. Шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд ажиллаж болох социаль үндэслэл олдох уу?

Төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллаж болохгүй гэх патриархат үзэл санааг дэмжсэн гурван аргументтай бид танилцлаа. Тэгвэл үүний эсрэг үндэслэл олдох уу? Энэ мөн л сонирхолтой асуулт билээ. Олон нийтийн санал бодолд тулгуурлан 5 чиглэлийн хариулт өгч болох юм. Үүнд:
1. Ардчилсан нийгэмд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс тэгш эрх эдлэх ёстой (49.2 хувь). Эмэгтэйчүүд шийдвэр гаргах түвшинд ажиллах хэрэгтэйг нотлох хамгийн чухал үзэл санаа нь олон нийтийн хувьд хүний эрх ажээ. Үүнийг нөгөө талаас төр засаг, намууд улс төрчдийг хүйсээрээ ялгаварлан гадуурхагдалгүйгээр гарааны ижил нөхцлөөс өрсөлдөх боломжийг хангах хууль эрх зүйн болоод улс төрийн шийдэл гаргахыг олон нийт хүсэмжилж буйн илэрэл хэмээн ойлгож болно.
2. Эмэгтэйчүүд эрчүүдийг бодвол асуудалд илүү уян хатан ханддаг тул зөвшилцөж, хамтарч ажиллаж чадна (39.0 хувь). Монголын улс төр, төр засгийн ажил хямралаас, задралд шилжсэн талаар манай нэртэй судлаачид бичиж, ярих болсон. Үүнийг шинжлэх ухааны эрдэмтэд төдийгүй жирийн ард иргэд мэдэрч, үнэмлэхүй олонх нь хүлээн зөвшөөрч буйг ч сүүлийн үеийн социологийн судалгааны дүнгүүд харуулж байна. Намууд нийгмийг хөгжил, дэвшилд хөтлөх үзэл санаагаараа бус бизнес, эрх мэдлийн явцуу ашиг сонирхолоороо хуваагдаж нам доторх болон нам дамнасан бүлэглэлүүд бий болж, гэмт хэргийн шинжтэй хуйвалдаан, шантааж гаарсан нь төрийн ажлыг гацаах, цалгардуулах, унагах, будлиантуулах, тогтворгүй болгох зэргээр илэрч байна. Нийгэмд үнийн өсөлт, инфляц гаарч иргэдийн бодит худалдан авах чадвар буурч, ядуурал, ажилгүйдэл хүрээгээ тэлсээр байхад төр, засгийн үйл ажиллагаа энэ мэтээр урагшлахгүй байгаа нь олон нийтийн сэтгэл зүй улс төрчдөөс маргах, мэтгэлцэхээс илүүтэйгээр асуудалд уян хатан хандах арга барил, зөвшилцөл, хамтын ажиллагааг хүсэмжлэх болжээ.
3. Эрчүүдээс ч илүү мэдлэг боловсролтой, ухаантай эмэгтэйчүүд их байна, одоо эмэгтэйчүүддээ боломж олгоод үзье (11.7-34.7 хувь). Сүүлийн жилүүдэд улс төр, төр засгаас илүүтэйгээр иргэний нийгэм, бизнесийн салбаруудад эмэгтэй лидерүүд олноор тодорон гарч, бага боловч нийгэмд танигдах болсон нь олон нийтийн дунд эрчүүдээс дутуугүй мэдлэг, боловсролтой эмэгтэйчүүд байгааг хүлээн зөвшөөрөх чухал хүчин зүйл болжээ.
4. Нийгмийн тулгамдсан асуудлуудыг шийдвэрлэхэд эмэгтэйчүүдийн байр суурь үгүйлэгдэж байна (31.8 хувь). Төр, засгийн тодорхой шийдлийн бүрэн дүүрэн, оновчтой байдалд хүйсийн тэнцвэртэй байдал нөлөөлдөг гэдгийг олон нийт бага боловч ажиглаж, мэдрэх болсон нь энэхүү шийдлээс харагдаж байна.
5. Эмэгтэйчүүд авлигад автахгүй шударга байж, олон түмний итгэлийг дааж ажиллаж чадна (18.1-30.2 хувь). Энэхүү үнэлэлт нь нэг талаас эмэгтэй хүний уг чанар, ёс суртахууны хүмүүжил эрчүүдээс илүү гэдгийг хүлээн зөвшөөрч, энэ нь шийдвэр гаргах түвшинд өгүүлэгдэж буйг онцолсон нийгмийн сэтгэл зүй, нөгөөтэйгүүр төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эрэгтэйчүүд үнэмлэхүй хувь ажиллаж буй статистиктай холбоотойгоор тэдний талаарх буруу, зөв мэдээлэл олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр дамжин нийтийн дунд их байдаг зэргээс шалтгаалсан байх талтай.

Үргэлжилэл бий ...

“Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдох боломж-1” /Г.Цогтбаатар/

2008-11-22T18:07:00.012+08:00

Блогтоо бичлэг оруулаагүй удчихжээ. Сүүлийн хэдэн сар их л завгүй ажиллаа. Бие ч жаахан эвгүйрхээд амжсан. Ер нь "Эрүүл биед саруул ухаан" гэдэг үнэн үг шүү залуусаа ! одоо л ухамсарлаж байна :-). Гэсэн ч MONFEMNET, UNDP, Нээлттэй Нийгэм Форум, Глоб Интернэшнл зэрэг байгууллагуудтай хамтарч ажиллаад судалгааны олз ихтэй байлаа. Олон мундаг хүмүүстэй танилцаж мэдлэг, туршлагаас нь хуваалцсандаа баяртай байна. Энэ удаа та бүхэнд өнгөрсөн 8-9 сард MONFEMNET ТББ-тай хамтарч Улаанбаатар хот, Хөсвсгөл, Говь-Алтай аймгуудад хийсэн “Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд сонгогдох боломж” нэртэй улс төрийн социологийн судалгааны үр дүнгээс хэсэгчлэн танилцуулхаар шийдлээ. Бага зэрэг тайлбар хийхэд MONFEMNET ТББ нь Монголын эмэгтэйчүүдийн ТББ-уудын үндэсний сүлжээ /Notional Network of Mongolian Women’s NGOs/ бөгөөд эмэгтэйчүүд, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлийг тууштай зорилгоо болгосон ухаалаг, шийдэмгүй, эрч хүчтэй шинэ үеийн эмэгтэйчүүдийн нүүр царай болсон байгууллага юм. Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах чиглэлээр тэдэнтэй хамтарч ажиллах сонирхолтой байгууллага, хувь хүмүүс info@monfemnet.org хаягаар холбогдоорой. За олон зүйл нуршихаа болиод судалгааны үр дүнгээ танилцуулъя.

I ХЭСЭГ. УЛС ТӨРЧДИЙН ХҮЙС ОЛОН НИЙТИЙН САНАЛ БОДОЛД НӨЛӨӨЛДӨГ ҮҮ?

• Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахад нөлөөлөх хүчин зүйлс

Төр, засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахад нийгмийн макро болон микро түвшний олон хүчин зүйл нөлөөтэй билээ. Тэдгээр хүчин зүйлсийг нийтлэг жишгээр дараах маягаар схемчилж болох юм.

Схем 1. Төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахад нөлөөлөх хүчин зүйлс

Бидний хийсэн санал асуулгын судалгаа зөвхөн микро орчинд буюу тэр дундаа төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахад сонгогч, олон нийтийн (цаашид олон нийт гэнэ) зан үйл хэрхэн нөлөөлж буйг тандах хүрээгээр хязгаарлагдаж байгаа юм.

• Улс төрчдийн хүйс олон нийтийн санал бодолд ихээхэн нөлөөлтэй байна

Улс төрчдийн хүйс олон нийтийн санал бодолд нөлөөлдөг эсэхийг урьдчилан хэв маяг үүсгэх логик аргаар тандахад төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд сонгогдон ажиллахад улс төрчдийн хүйс нөлөөтэй гэдгийг олон нийтийн 58 хувь нь хүлээн зөвшөөрсөн байна. Харин 38 хувь нь хамааралгүй (удирдах чадвартай л бол эмэгтэй, эрэгтэй байх нь гол асуудал биш) гэсэн бол 4 хувь нь мэдэхгүй гэжээ.

58 хувь гэдэг нь улс төрчдийн хүйс олон нийтийн санал бодолд статистикийн хувьд дундаж нөлөөтэй байгааг илэрхийлнэ.

Түүвэр судалгааны үр дүн ба нийгмийн бодит байдлын хооронд түүврийн хэмжээнээс хамаарч төлөөллийн тодорхой алдаа гардаг бөгөөд энэхүү судалгааны үр дүн нь онолын хувьд ±3.5 хувийн алдаатай билээ. Дээрх асуултын алдааны хязгаарыг нарийвчлан тооцоход ±3.1 хувь гарч байгаа ба үүнд үндэслэн итгэх завсар байгуулбал улс төрчдийн хүйс сонгогчдын 54.9 – 61.1 хувьд нөлөөтэй байгаа ба энэ нь улс төрчдийн хүйс олон нийтийн санал бодолд статистикийн хувьд ихээхэн нөлөөтэй байгааг илэрхийлнэ.

Нөгөөтэйгүүр энэ нь олон нийт шийдвэр гаргах түвшин дэх улс төрчдийн хүйсийн төлөөлөл буюу харьцаа ямар байгаа болон байх ёстой эсэхэд ихээхэн ач холбогдол өгч байгааг давхар илэрхийлж байна.

• Нийгэмд жендэрийн сөрөг хандлага ихээхэн давамгай байна

Шийдвэр гаргах түвшинд эрэгтэй, эмэгтэйчүүд тэнцвэртэй байх нь зүйтэй гэсэн хариулт нь хүний эрх, жендэрийн эерэг хандлага бөгөөд бусад хариултыг сөрөг бөгөөд хүрэлцээгүй (мэдэхгүй г.м. хариултууд) хандлага хэмээн үзвэл олон нийтийн 34.9 хувь нь эерэг хандлагатай, 65.1 хувь нь сөрөг хандлагатай байгаа юм. Дүгнэвэл нийгэмд жендэрийн сөрөг хандлага ихээхэн давамгай байна.

Нөгөөтэйгүүр шийдвэр гаргах түвшинд улс төрчдийн хүйсийн харьцаа ямар байх нь зохистой талаарх сонгогчдын байр суурь тэдний хүйсээс илүү хамааралтай байгаа нь сонирхол татаж байна. Тиймээс эмэгтэйчүүд болон эрчүүдийн жендэрийн хандлагын талаар бага зэргийн шинжилгээ хийж үзлээ.

Хүснэгт 1. Нийгэм дэх жендэрийн хандлага_хүйсээр

Жендэрийн сөрөг хандлагыг дотор нь задалбал шийдвэр гаргах түвшинд эрэгтэйчүүд давамгай байх нь зүйтэй хэмээн 18.1 хувь, эмэгтэйчүүд давамгай байх нь зүйтэй хэмээн 5.3 хувь нь хариулсан. Өөрөөр хэлбэл олон нийт эрчүүдийг эмэгтэйчүүдээс 3 дахин хүчтэй дэмжиж байна.

Мөн удирдах чадвартай л бол эмэгтэй, эрэгтэй байх нь гол асуудал биш хэмээн 38.3 хувь нь үзжээ. Энэ нь нейтрал буюу саармаг хариулт мэт боловч бодит байдал дээр "эр муу ч эмийн дээр" хэмээх уламжлалт менталитет зонхилсон монголчуудын хувьд удирдах чадварын түвшин яг ижилхэн боловч хүйсээрээ ялгаатай хоёр улс төрчөөс хэнийг нь илүүд үзэх вэ? бодит байдал дээр эрэгтэй С.Баяр, эмэгтэй С.Баярын аль илүү дэмжлэг авах бол? энэ мэт олон эргэцүүлэл хийж үзвэл энэхүү хариултын цаана эрчүүдийн патриархат хандлага нуугдаж буй гэж таамаглах боломжтой юм.

Дээрх хандлага нь хүйсээр ялгаатай бөгөөд эмэгтэйчүүдийн жендэрийн тэгш буюу эерэг хандлага эрчүүдээс 10 функтээр илүү байна.

Өөр нэг сонирхолтой зүйл нь эмэгтэйчүүдийн хувьд өөрсдийгөө давуу гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх жендэрийн хандлага нь эрчүүдтэй харьцуулбал 5 дахин бага байгаагийн зэрэгцээ эсрэг хүйстнээ хүлээн зөвшөөрөх хандлага нь эрчүүдээс 2 дахин илүү байна. Дүгнэвэл шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүд дэвшин ажиллахыг эрчүүд эсэргүйцэж, үүнийг нь эмэгтэйчүүд хүлээн зөвшөөрдөг байна. Үргэлжилэл бий ...

Түүврийн хэмжээг тооцох ба үр дүнг хэрэглэх аргачлал /Г.Цогтбаатар/

2008-08-10T13:05:00.016+08:00

Хэрэв хүн бүр нас, боловсрол, ажил мэргэжилээсээ үл хамааран ижил сэтгэж, ярьдагсан бол дэлхий дээрх 6 тэрбум хүнийг ганцхан би л 100 хувь төлөөлж чадна. Нөгөөтэйгүүр хүмүүсийн үзэл бодолд өөр хоорондоо давхацах, нийлэх ганц ч атугай шинж байдаггүйсэн бол хамтын амьдрал, нийгэм, хүн төрөлхтөн гэж байхгүй байх байлаа. Тиймээс судлаачид социологи, улс төр, эдийн засаг, маркетинг, соёлын зэрэг нийгмийн амьдралын тодорхой асуудлаар олон нийтийн санал бодлыг судлахдаа хүмүүсийн зан үйлийн дээрх ижил болоод ялгаатай байдлын голыг олж, тухайн орон нутгийн нийт хүн амыг бус шинжлэх ухааны арга зүйд тулгуурлан нийт хүн амыг төлөөлөх чадвартай цөөн тооны хүн амыг судалгаанд хамруулж цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгө, хүч хөдөлмөр хэмнэдэг билээ. Сайтар боловсруулсан түүврийн аргачиллын дагуу, чанартай хийгдсэн судалгааны үр дүн олон нийтийн санал бодлыг ганц ч хувийн зөрүүгүй төлөөлж чаддаг.

Хүн бүр түүвэртэй аль хэдийн танил билээ. Бид дэлгүүр ороод алим авахдаа аль нэгийг нь амталж үзээд бусдыг нь түүнтэй ижилхэн хэмээн ойлгодог. Тэгээд ч барагтай л бол бурууддаггүй шүү дээ. Энэ нь хүмүүс өдөр тутмынхаа амьдралд түүвэрлэлт хийж буй энгийн нэг жишээ юм. Энэ удаа блог уншигчиддаа судалгааны түүврийн хэмжээ тооцох ба үр дүнг хэрэглэх аргачиллыг хялбаршуулан хүргэхээр зорилоо.

Түүврийн хэмжээ тооцох аргачлал

Түүвэрлэлт хийх онолын үндэс нь хэвийн тархалт байдаг. Энэ нь магадлалд үндэслэдэг. Нэгэнт түүвэрлэлт хийх аргачлал нь магадлалын онол, математик статистикаар боловсруулагдсан байдаг учраас та бүхэн тэрхүү аргачиллыг өөрийн судалгааны зорилго, судалгаа хийх бүс нутгийнхаа нийгэм, хүн ам зүйн онцлогт тулгуурлан хэрэглэх боломжтой. Хялбар жишээн дээр тайлбарлъя. Бид бодит амьдрал дээрх ямар нэг зүйлийн хувь хэмжээг олох гэж байна гэж бодъё. Тухайлбал, энэ нь Улаанбаатар хотын тогтмол телевиз үзэгчдийн хувийн жин байж болох юм. Энэхүү хувь хэмжээг түүврийн аргачлалын дагуу тодорхой магадлалтайгаар, тодорхой алдааны хязгаарын дотор хэлж чадна. Судалгааны практикаас үзвэл:

1. 95, 95.4, 99.7 хувийн итгэлтэйгээр

2. Алдааны хязгаар нь +/- 5 хувиас хэтрүүлэхгүйгээр тооцоолсон түүврийн хэмжээ практик шаардлагыг бүрэн хангадаг.

Бүгдээрээ 95.4 хувийн итгэлтэй, гарах үр дүн нь бодит байдлаас +/- 5 хувиас илүү зөрөхгүй байхаар дээрх жишээн дээр түүврийн хэмжээ тооцож үзье.

Судалгааны түүвэрлэлт хийдэг олон аргачлал байдаг бөгөөд энэ тохиолдолд бид буцаалтгүй, энгийн санамсаргүй түүврийн аргачиллыг хэрэглэж байна. Түүврийн хэмжээг дараах томъёогоор тодорхойлно.

11111111111111111111111111111111 t - Баталгааны коэффициент буюу Стьюдентийн тархалтын критик утга юм. Итгэх магадлал нь 95 хувь байхад t=1.96, 95.4 хувь байхад t=2, 99.7 хувь байхад t=3 байдаг.

w- Түүвэрт хамрагдсан өрхүүдээс тухайн тодорхой шинжийг агуулсан буюу тухайн хариултыг сонгосон өрхийн эзлэх хувийн жин. Анх судалгаа хийж байгаа үед үүнийг мэдэх боломжгүй байдаг тул өмнө хийгдсэн ижил төрлийн судалгаануудаас эсвэл ойролцоолсон тоог орлуулж тавьж болдог.

w*(1-w) - харьцангуй хэмжигдэхүүний дунджаасаа хазайх хазайлтын квадрат буюу дисперсыг оролдог тоо юм. Энэхүү хазайлт нь онолын хувьд хамгийн ихдээ 0.25-тай тэнцүү байдаг.

N- Эх олонлогийн хэмжээ буюу бидний жишээгээр Улаанбаатар хотын нийт 192669 өрх

Делта - Алдааны хязгаар. Бидний авч үзэж байгаараар энэ нь 5 хувь буюу 0.05 болно

n- Түүврийн хэмжээ

Ингээд эдгээрийг томъёондоо орлуулбал:

111111111111

гарч байна. Өөрөөр хэлбэл 95.4 хувийн итгэлтэйгээр дээд тал нь +/- 5 хувийн алдаатайгаар Улаанбаатар хотын 192699 өрхийг 399 өрх төлөөлж чадах нь ээ.

Судалгааны үр дүнд гарах "хувь"-ийг хэрхэн ашиглах вэ?

Энэ нь түүврийн аргачлалтай шууд холбоотой байдаг. Дээрх жишээний хувьд Улаанбаатар хотод судалгаа хийж үзэхэд нийт телевиз үзэгчдийн 82.8 хувь нь тогтмол буюу өдөр бүр телевиз үздэг гэж хариулжээ. Энэ хувьд бид хэр итгэлтэй байж болох вэ? хэрхэн хэрэглэх вэ?
Юуны өмнө бид энэхүү үр дүнд 95.4 хувийн итгэлтэй байж болно. Гэхдээ +/- 5 хувийн алдааны хязгаар дотор шүү дээ. Гэсэн ч та бүхэн маш чухал гэж үзсэн хувь бүрдээ алдааны хязгаарыг нь нарийвчлан бодож итгэх завсараа байгуулж байх хэрэгтэй.
Итгэх завсарыг дараах томъёогоор байгуулна.

111111111111111111111111111111111111111111

w - нь судалгааны үр дүн болох 82.8 хувь болно

Делта- нь алдааны хязгаар. Бөгөөд дараах томъёогоор олно.

111111111111111111111111111111111111111111111111111111 11111111111111111111111111111111111111111

t - нь баталгааны коэффициент буюу бидний итгэх түвшин 95.4 хувьд харгалзах 2 гэсэн тоо болно.

M3- нь стандарт дундаж алдаа буюу дундажаас хазайх хазайлт болно.

1111111111111111

Ингээд өгөгдсөн тоонуудаа томъёондоо орлуулбал:

Үр дүн буюу бидний итгэх завсар

11111111111111111111111111111111111111111111111111111111111111

Хамгийн багадаа бодит амьдрал дээр тогтмол үзэгчдийн хувийн жин нь 79.0 хувь байгаа бол хамгийн ихдээ 86.6 хувьтай байгаа гэдэгт бид 95.4 хувь итгэлтэй байж болно.За амжилт залуусаа :-) !

Бодлогын судалгаа ба шинжилгээ /Г.Цогтбаатар/

2008-07-30T16:24:00.001+08:00

Засгийн газрууд юу хийдэг талаар судалж үзэх шаардлагатай гэсэн үзэл санаа дэлхийн хоёрдугаар дайны сүүлчээс хүчтэй болсноор нийгмийн шинжлэх ухааны нэгэн прадигм бүрэлджээ. Энэ нь бодлогын шинжлэх ухаан билээ. Сүүлийн жилүүдэд монголд бодлогын шинжлэх ухааны салбарууд болох бодлогын судалгаа, бодлогын шинжилгээ нийгмийн судалгааны салбарт хүч түрэн орж ирлээ. Бага зэргийн ойлголт өгхөд бодлого судлал нь тодорхой бодлогын асуудлаар анхдагч судалгаа явуулах замаар бодлого боловсруулах үйл явцыг ойлгож мэдээлэхийг эрмэлзэж байдаг бол бодлогын шинжилгээ нь илүү улс төржсөн шинжтэй бөгөөд төрийн байгууллагуудад зориулан бодлого боловсруулах замаар жинхэн бодлогын үр дүнд шууд нөлөөлөхийг эрмэлздэг. Монголд бодлогын судалгаа, шинжилгээний салбар хөгжихөд ННФ нэлээд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм /ННФ нь бодлогын судалгааны гарын авлага гаргасан бөгөөд бодлогын судлаачдын тэтгэлэгт хөтөлбөр болон бусад олон чиглэлийн сургалт, хэлэлцүүлэг, арга хэмжээ зохион байгуулдаг/. Нэгэн уншигчийнхаа хүсэлтээр энэ удаа бодлого судлал ба түүний үр дүн болох бодлогын баримт бичгийн бүтэц, дизайныг товчлон нийтлэв. За амжилт залуусаа !

Баримт бичгийн нэр

Гарчгийн агуулга

Товч дүгнэлт

Удиртгал

НЭГ. Асуудлын тодорхойлолт

1. Асуудлын үндэслэгээ

- Асуудал хэзээ, яаж гарч ирсэн?

- Түүний учир шалтгаан юу вэ?

- Асуудлын түүх, эрх зүй, улс төр, нийгэм эдийн засгийн орчин нь ямар байсан бэ?

- Яаж олон нийтийн анхаарлыг татсан

- Түүнд хэн өртөж байсан

- Уг асуудлыг шийдэх зорилгоор урьд өмнө ямар бодлого хэрэгжсэн

- Тэдгээр бодлогын үр дүн ямар байсан

2. Өнөөгийн бодлогын орчин дахь асуудал

- Асуудлын өнөөгийн эрх зүй, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн орчин ба нөлөө ямар байгаа

- Асуудлын өнөөгийн хүрээ ямар байна

- Уг асуудлыг шийдэх зорилгоор ямар бодлогыг хэрэгжүүлж байна

- Асуудлын талаарх үзэл бодлууд, таны хандлага түүнээс ямар ялгаатай вэ?

- Хэрэгжүүлж буй бодлогын амжилт, дутагдалтай талууд юу вэ?

- Асуудалд хандаж буй арга барилын юу нь буруу вэ?

3. Асуудлын тодорхойлолтын зохион байгуулалт

- Асуудлыг гүн гүнзгий итгэл үнэмшилтэйгээр танилцуулахын тулд асуудлыг тодорхойлж буй хэсэгтээ түүний ямар чиглэлийг оруулах хэрэгтэй вэ?

- Аль болохоор ойлгомжтой, уншихад хялбар болгохын тулд уг хэсгийг та яаж зохион байгуулбал зохилтой вэ?
ХОЁР. Бодлогын сонголтууд

- Бодлогын байж болох хувилбаруудыг тоймлон үзүүлж, үнэлж, харьцуулна

Тодорхой асуудлыг шийдэхэд тухайн сонголт ямар үр дүн үзүүлэх тухай үнэлгээг голлон авч үзэж түүний дагуу танилцуулж буй сонголтуудаа харьцуулна

- Илүү сайн гэж бодож буй бодлогын хувилбартаа бат үнэмшилтэй үндэслэгээ гаргаж өгнөБодлогын сонголтоо танилцуулахад зохиогч харьцуулалт ба үнэлгээнээс гарч байгаа дүгнэлтийг тухайн асуудлыг шийдэхэд түүний сонгож авсан хувилбар хамгийн үр дүнтэй гэдгийг тод харуулахад ашиглах хэрэгтэй

- Гаргасан шийдвэрээ танилцуулахад анхаарнаСонголт бүрийн талаар гаргасан шийдвэр түүний шалтгааныг гаргаж өгөх хэрэгтэй

- Бодлогын баримт бичгийн дүгнэлт ба зөвлөмжийн хэсэгтэй холбож өгнөИлүү сайн гэж үзсэн бодлого нь төгсгөлд нь өгөх зөвлөмжүүдийг гаргах үндэс болно.

Анхаарах

1.Шинжилгээний хүрээ /өөрийн баримтлах бодлого/

- Ямар үзэл баримтлалыг барих вэ?

- Дэвшүүлэн тавьж байгаа асуудалдаа эдгээр зарчмыг хэрэхн авч хэрэглэх вэ?

- Тодорхойлон гаргасан байр суурийн тань онолын үндэс

- Энэ байр суурийг сонгох болсон ямар шалтгаан байна

- Таны байр суурь өргөн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн үү

- Шинжилгээнийхээ хүрээг баримт бичгийн аль хэсэгт оруулах гэж байна

2.Боллогын хувилбаруудын үнэлгээ

- Баримт бичигтээ бодлогын ямар ямар сонголтуудыг авч үзэх гэж байна вэ

- Таны сонгон авсан сонголт аль нь вэ?

- Сонгон авсан хувилбарынхаа талаар сонголт хийхдээ ямар арга хэрэглэх вэ?

-Таны сонгож авсан сонголтын сул тал нь юу вэ?

Сонголт бүрийн хувьд

- Сонголтоо та ерөнхийд нь юу гэж үнэлж байна

- Та тухайн хувилбараа яагаад илүү гэж үзэж байгаа вэ?/үзэхгүй байна вэ/

- Шинжилгээний хүрээний аль шалгуур нь таны шийдвэрийн үндэслэгээ болж байна вэ?

- Таны сонголтын эерэг сөрөг та нь юу вэ

- Таны сонгож авсан сонголтыг ерөнхий байдлаар танилцуулсан бусад сонголттой харьцуулбал ямар вэ?
Гурав. Дүгнэлт ба зөвлөмж

Хавсралт

Лавлах материал

Ишлэл зүүлтийн заалт

Хамтын зан төлөв /Г.Цогтбаатар/

2008-07-08T17:24:00.001+08:00

2008 оны 07 сарын 01-нд Монголын нийгмийг цочироосон том үймээн болж өнгөрлөө. 5 хүний амь нас эндэж, олон арван хүн гэмтэж бэртэн, 60-70 тэрбум төгрөгийн хохирол учирчээ. Төрөөс онц байдал тогтоож, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагааг түр хаах хүртэлх арга хэмжээ авлаа. Үймээнийг зохион байгуулж, олон нийтийг гэмт үйлдэлд турхирсан хэмээн Ж.Батзандан, О.Магнай нарыг урьдчилан хорих газар саатуулан шалгаж байна. Нэгэнт үүссэн нөхцөл байдалд хууль, хяналтын байгууллагууд, улс төрийн нам хүчнүүд, иргэдийн аль аль нь туйлширсан үзэл, догматик хандлагаасаа татгалзаж асуудлыг аль болох олон аспектаар авч үзэн хамгийн шударга хувилбараар шийдээсэй хэмээн хүсч байгаа билээ. Тиймээс миний бие үүссэн нөхцөл байдлыг бага боловч зураглах үүднээс болж өнгөрсөн үйл явдлыг социологийн "хамтын зан төлөв"-ийн онолтой харьцуулан бичлээ.

Бөөн олны зан төлөв

Хүний зан төлөвийг "Стандартчлагдсан", "Стандартчлагдаагүй" хэмээн үндсэн хоёр туйлд хувааж болно. Энэхүү ангиллын үүднээс хамтын зан төлөв нь хоёр дахь ангилалд багтана. Иймд хамтын зан төлөвийг тодорхой бус, эсвэл заналхийлсэн нөхцөл байдлыг хүлээн авч буй бүлэг хүмүүсийн зохион байгуулалтгүй, урсгал төлөв байдал хэмээн тодорхойлдог. Социологич Жон Лофланд хамтын зан төлөвийг "Бөөн олны" болон "Олон түмний" хэмээн ялгасан байдаг. Бөөн хүмүүс нь бие биедээ нүүр тулж буй харьцангуй их тооны хүмүүс юм. ( Олон түмэн нь түүний эсрэг утгатай )

Иймд, 2008 оны 07 сарын 01-ний өдрийн тайван жагсаал, цуглаан сүүлдээ тонон дээрэмдэх, галдан шатаах, эмх замбараагүй үймээн болж хувирсан нь хамтын зан төлөвийн өвөрмөц хэлбэр болох "Бөөн олны зан төлөв" болохыг харуулж байна.

i
Хүмүүс бөөгнөрөх (цугларах) үйл явц, цуурхал

i
Цуурхал, цугларах үйл явц нь хамтын зан төлөвийг их хүч болгон хувиргадаг. Өөрөөр хэлбэл үймээн үүсхийн өмнө хүмүүс бөөгнөрөх, тэдний хооронд холбоо харилцаа үүсэхэд цуурхал, цугларах үйл явц чухал нөлөөтэй. Журамгүйдлийн тухай мэдсэн хүмүүс л тэнд очхыг эрмэлздэг. Машины дугуй чихрах, гудамжнаа хагарч буй шилний чимээ, хүмүүсийн орилох дуу энэ бүхэн хөндлөнгийн хүмүүсийн анхаарал татна. Хүмүүс сургаар, радио, телевизээр журамгүйдлийн тухай олж мэднэ. Хүмүүс нэгэн газар бөөгнөрч эхлэхэд хөнлөнгийн хүмүүс эхлээд үйл явдлын тухай юу ч мэдэхгүй байхдаа сонирхсондоо тэдэнтэй нийлдэг. Тэдгээр хүмүүст цуурхал юу болсон, мөн юу болохыг ойлгоход, тэрчлэн хаана, юу хийхийг ойлгоход тусалдаг. Харин цуурхал гэдэг бол албан ёсны эх сурвалжаар батлагдаагүй боловч үнэн хэмээн хүлээн авч буй баталгаа аж.

2008 оны 06 сарын 30-ны өдөр хэсэг залуус Сүхбаатарын талбай дээр цуглаж мэдээллийн хэрэгслээр сонгуулийн үр дүнтэй санал нийлэхгүй байгаагаа мэдэгджээ. Шөнийн 00:00 цаг гэхэд тэднийг дэмжигчид нэмэгдсээр 500 гаруй болсон байна. Энэхүү цуглааныг цагдаагийн хүчээр тараав. Мөн тэр орой NTV телевизээр "Иргэний эвсэл"-ээс нэр дэвшигч О.Магнай Сүхбаатарын талбай дээр шударга бус сонгуулийг эсэргүйцэх цуглаан зохион байгуулах тухайгаа мэдэгдэж, иргэдийг уриалсан юм. Маргааш нь буюу 2008 оны 07 сарын 01-ний өглөө 12:00 цагт "Dragon" төвийн өмнөөс О.Магнай, Б.Жаргалсайхан /БНН-ын дарга/ нараар толгойлуулсан жагсагчид Сүхбаатарын талбайг зорисон бөгөөд замд нь олон иргэд нэгдэж байжээ. Жагсаалын явцад Монголын ардчилсан холбоо, АН, Иргэний эвсэл (МНН, ИХН, МСДН), ИЗН, ҮШН, БНН, Эрс шинэчлэл хөдөлгөөн зэрэг МАХН-аас бусад бараг бүх нам, улс төрийн хүчнүүд нэгдсэн юм. Энэ талаар телевиз, мэдээллийн бусад хэрэгслээр шууд, шуурхай нэвтрүүлж байсан бөгөөд жагсагчид өргөжсөөр ойролцоогоор 12000 орчим хүн цугласан байсан. Энэ нь Улаанбаатар хотын нийт хүн амын 1-ээс илүү хувь бөгөөд статистикийн хувьд эмх замбараагүй байдал үүсгэхэд хангалттай хүч бүрдсэн байжээ.

i
Бөөн олны зан төлөв үүсэх шалтгаан
i

Хамтын зан төлөвийн тухай социологийн онолуудыг "иррациональ" болон "рациональ" хэмээн үндсэн хоёр бүлэгт хувааж үздэг. "Иррациональ" онолууд хамтын зан төлөв бүрэлдэх психологийн хүчин зүйлсийг гол болгодог. Энэхүү онолын гол төлөөлөгч Лебон "Халдварын онол"-доо хүмүүсийн психологи бөөн олны дунд орохоороо агшин зуур хувирдаг бөгөөд ухаалаг хүмүүс хүртэл галзуурсан араатан шиг болж, бөөгнөрөгсдөөс ангид бол ухаанд багтамгүй хэрэг үйлддэг гэж үзжээ. Мөн тэрбээр 1. Нэр мэдээгүй байгаа нь бөөгнөрөгсдийн дунд орсон хүнд хүч чадал нэмнэ, 2. Халдвар нь бөөгнөрсөн олны дотор нэгээс нөгөөд вирус адил тархана, 3. Бөөн олны дотор хүмүүс ховсдуулсан мэт амархан үнэмшиж итгэдэг болно. Тэд улайрсан тэргүүлэгчдийнхээ зааврыг дуулгавартай биелүүлнэ гээд нийгмийн шаарууд, эмгэг өвчтэй хүмүүс, нийгмийн доод давхрааныхан, гэмт хэрэгтнүүд, тэнүүлчид, ажилгүйчүүд л бөөн олныг бүрдүүлдэг гэж үзжээ.

"Рациональ" онолууд нийгмийн хүчин зүйлсийг гол болгодог. Олпортын "Ойртолтын онол" /Конвергенцийн/, Тэрнерийн "Хэм хэмжээ үүсэх онол", Школьникийн "Улс төрийн эсэргүйцлийн онол", Смелзерийн "Өсөн нэмэгдэх үнэт зүйлийн онол" зэрэг онолуудыг үүнд хамруулж болно. Школьникийн "Улс төрийн эсэргүйцлийн онол"-оор бөөн олны зан төлөв нь улс төрийн тэмцлийн хэлбэр юм. Нийтийн түрэмгий үйлдэлд оролцогч хүмүүсийн психологийн хүчин зүйлсийг харгалзахгүй авч үздэг. Тэд бол системд дургүйцсэн, улс төрийн талаар ухамсартай хүмүүс гэж үзнэ. Энэ үзлээр бол улс төрийн байр сууриа илэрхийлэх нийгмийн зөвшөөрсөн хэрэгсэл хэтэрхий үнэтэй нөхцөл дэх эцсийн арга хэмжээ юм. Доод ангийн болон мөн нийгмээс хасагдсан, бусад бүлгийн төлөөлөгчид албаны хүмүүстэй уулзах бололцоогүй байдаг. Ийм хэрэгсэл хэтэрхий үнэтэй байдаг учир тэд “байгууллагажаагүй” хамтын зан үйлдэлд татагдан орно гэжээ.

Харин Смелзерийн "Өсөн нэмэгдэх үнэт зүйлийн онол"-оороо хамтын зан төлөв нь нийгмийн орчныг өөрчлөх оролдлого хэмээн үзсэн. Түүний онол нэмүү өртгийн тухай эдийн засгийн баримтлалыг санагдуулдаг байна. Энэ баримтлалыг төмрийн хүдэр ган болж, тодорхой шат дамжлагатай явсаар эцэст нь авто машин болж хувирах жишээгээр тайлбарлаж болно. Үе шат болгонд автомашины өртөг нэмэгдэнэ. Бүх үе шат нь эцсийн бүтээгдэхүүнийг боловсруулахад шаардлагатай байдаг. Өөрөөр хэлбэл бэлэн автомашин бол хөдөлмөрийн эцсийн үр дүн бөгөөд түүний үнэ нэмэгдэж байгаа шинэ үе шат бүр нь эцсийн үр дүнг нөхцөлдүүлж буй нэг шалтгаан болдог. Тэрбээр 6 үе шатыг онцолсон байдаг. "Рациональ" онолыг баримтлагчид хамтын зан үйлд татагдан оролцогчид заавал нийгмийн доод давхарааныхан, ажилгүйчүүд, архичид, сэтгэцийн асуудалтай хүмүүс байдаг гэсэн "Иррациональ" онолыг эрс шүүмжилдэг.

Сүүлийн үеийн судалгаанууд ч "Иррациональ" онолын энэхүү баримтлалыг няцааж байгаа ажээ.

Эдгээр онолд өөр өөрийн давуу болоод сул талууд бий. Ямартай ч асуудлыг системээр нь харахад онол, арга зүй тусалдаг. Үймээнд нийгмийн бүх давхаргынхан их, бага хэмжээгээр оролцсон нь тодорхой бөгөөд үймээний шалтгаан нь зөвхөн психологийн бус, нийгмийн олон учир шалтгаантай ба ганц, нэг хувь хүн болоод намын балгаар үүссэн ч асуудал биш ажээ. Асуудлыг туйлшруулж улс төрийн зорилгоор нөлөө бүхий хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр нэг талыг барьсан мэдээлэл, захиалгат нэвтрүүлэг бэлтгэн олон давтамжтай цацаж, олон түмний сэтгэл зүйг өөрчилсний үндсэн дээр ганц нэгхэн хүнд бүхий л хариуцлагыг үүрүүлэх башир арга ажиглагдах болов. Цагдаа хүчний байгууллагууд, нам, олон нийт туйлширсан хандлагаасаа зайлсхийхийн тулд наад зах нь дараах хүчин зүйлсийг тооцож үзэх нь зүйтэй. (Миний хэлсэн хэлээгүй бусад хүчин зүйлийг гадуур хангалттай ярьж, цацаж буй тул тэдгээрийг дахин дурьдах нь илүүц хэмээн үзсэн болно) Үүнд:

- Нэгэн хүчин зүйл. 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр МАХН үнэмлэхүй ялалт байгуулах нь тодорхой болсон. Харин АН болон бусад улс төрийн хүчнүүд сонгуулийн өмнө хийгдсэн социологийн судалгаануудын үр дүн, нийгмийн энгийн ухамсарын түвшинд үүссэн хүлээлт, түүнчлэн сонгуулийн үеэр гарсан хууль бус үйл ажиллагаануудад үндэслэн сонгуулийн үр дүнг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд нөлөө бүхий улс төрийн хүчнүүд МАХН-ыг луйвар хийсэн хэмээн мэдэгдсэн билээ. Үүний гол шалтгаан нь сонгуулийг зохион байгуулах үйл ажиллагааны ил тод, шударга байдал алдагдсан бөгөөд ялангуяа парламентад олонхи суудалтай улс төрийн намууд, СЕХ-ны зохион байгуулалт муутай, хариуцлагагүй байдал үймээн үүсгэх суурь шалтгаан мөн. Хэрэв сонгууль олон нийтэд ил тод, шударга, зохион байгуулалт сайтай болсон бол өнөөгийн нөхцөл байдал үүснэ гэж үү?

- Нэгэн хүчин зүйл. Сүүлийн 2 жилийн хугацаанд МАХН, түүний салбар байгууллага болох МАСЗХ-ны гишүүдтэй холбоотой хүн амьны хэрэг, авилга, албан тушаалын гэмт хэргүүд олноор гарч МАХН-ын рейтинг өмнө байгаагүйгээр унаж, МАХН-ын талаарх иргэдийн сөрөг үнэлэмж нэмэгдэж, нэг бус удаа төв байр нь халдлагад өртөж байсан билээ. Хэрэв МАХН-тай холбоотой эдгээр үйл явдал өмнө нь болоогүй байсан бол өнөөгийн нөхцөл байдал үүснэ гэж үү?

- Нэгэн хүчин зүйл. Социологич Жон Лофланд хамтын зан төлөвт зуршмал байдаг сэтгэлийн хөдөлгөөний гурван үндсэн маягийг ялгасан нь айх, дайсагнах, баярлах гурав бөгөөд 2008 оны 07 сарын 01-ний үймээн нь дайсагнах сэтгэл хөдлөлд тулгуурлаж байв. Дайсагнах сэтгэл хөдлөлийн объект нь зөвхөн МАХН биш байсан. Мөн цагдаа, хүчний байгууллага болон бизнесийн байгууллагууд байв. Судалгаанаас үзэхэд хүн амын амьжиргааны түвшин доогуур нийгмийн олонхи гишүүдийн психологи эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүсийн талаар тааламжгүй хандлагатай байдаг. Түүнчлэн энгийн иргэдэд шударга бус ханддаг, эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүст үйлчилдэг, авилгад автагдсан гэх зэргээр монголд цагдаа, хүчний байгууллагуудад итгэх итгэл үлэмж буурсан, нийгмийн зарим бүлэгт тэднийг жигшин зэвүүцэх байдал хүчтэй бүрэлдсэн /цагдаагийн харгис хэрцгийд итгэх ерөнхийлсөн бишрэл/ зэрэг нь үүний суурь шалтгааны нэг болсон хэмээн үзэх үндэстэй. Хэрэв цагдаа, хууль хяналтын байгууллагуудын үйл ажиллагаа хараат бус, шударга, ижил тэгш байсан бол өнөөгийн нөхцөл байдал үүсэх байсан гэж үү?

- Нэгэн хүчин зүйл: Социологи хүний зан үйлийг "Үйлдэл" болоод "Эс үйлдэл" хэмээн "Тэнцүү ач холбогдолтой" хоёр ангилалд хамруулан авч үздэг. 2008 оны 07 сарын 01-ний өдрийн жагсаал, цуглааныг Ж.Батзандан, О.Магнай нар зохион байгуулсан бөгөөд МАХН-д шаардах бичиг хүргүүлхээр тэдний байрлуу очсон байна. Энэ бол "Үйлдэл" мөн. Харин МАХН-ын удирдлагууд Ж.Батзандан, О.Магнай нарыг байрандаа нэвтрүүлээгүй бөгөөд тэрхүү шаардах бичгийг нь хүлээн аваагүй аж. МАХН-ын байрны гадаа жагссан иргэд тэдэнтэй гарч ирж уулзан, ямар нэг хариу мэдээлэл хийхийг шаардаж байсан ч ямар ч хариу барьсангүй. Энэ бол "Эс үйлдэл" мөн. Түүнчлэн улангассан олон, цагдаа нарын хооронд мөргөлдөөн болж, цагдаа нар илт хүч мөхөсдөж байхад, МАХН-ын байрны гадаах машиныг шатааж байхад, МАХН-ын байрны 1-р давхарт нэвтрэн тонон дээрэмдэж, галдан шатаах үйл ажиллагаа эхлээд байхад үүнийг зогсоох хүн хүч, эрх мэдэл хэн нэгэнд байсангүй юу? Онц байдлыг арай эрт тогтоож болохгүй байсан гэж үү? Энэ бүгд "Эс үйлдэл" мөн. Тиймээс "Үйлдэгч" болоод "Эс" үйлдэгчид аль, алинтай нь хариуцлага тооцох хэрэгтэй. Хэрэв МАХН ядаж О.Магнай, Ж.Батзандан нарын шаардах бичгийг хүлээн авч, асуудлын учир зүйг олохоо жагссан олонд мэдээлсэн бол өнөөгийн нөхцөл байдал үүсэх байсан гэж үү?

Хүний амь нас эндэж, олон сая төгрөгийн хохирол учруулсан энэ бүхний хариуцлагыг буруутай этгээдэд нь үүрүүлэх ёстой. Гэхдээ дахин хэлье, манай цагдаа, прокурорын байгууллагууд асуудлыг олон талаас нь харж, нарийн нягтлан хамгийн шударга хувилбараар шийдээсэй !!! Иргэд ч бас нэг талыг барьж улс төрийн үзэл суртлаар талцаж бус, шударга үнэний төлөө нэгдэж, цагдаа, прокурорын үйл ажиллагаанд иргэний хяналт тавиасай !!! Ж.Батзанданд цаазаар авах ял тулгаад байна. О.Магнайг яах бол? Эцсийн эцэс тэр хоёрыг цаазлах нь хамгийн шударга, байж болох хувилбар мөн гэж үү !!! Би л лав дэмжихгүй нь. Ардчилсан нийгмийн эрх чөлөөт иргэний хувьд Үндсэн Хуулиараа олгогдсон үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхээ эдлэв. Баярлалаа ...

"Энтропийн шинжилгээний арга" /Г.Цогтбаатар/

2008-06-20T13:16:00.000+08:00

Энтропийн шинжилгээг хэмжилтийн доод түвшний нэрлэсэн шкал (хуваарь) бүхий хос утгаар бүрдүүлсэн мэдээллийг хэв маяг үүсгэн ангилхад хэрэглэнэ. Шинж тэмдгийн тоо дөрөвөөс хэтэрвэл ажиллагаа ихсэж амаргүй болдог. Тиймээс шинжилгээнд судалгааны объектыг илэрхийлж чадах цөөн шинж тэмдгийг сонгох хэрэгтэй. Шинжилгээ хийх дараалал:

1. Хамгийн их мэдээлэлтэй нэг шинж тэмдгийг илрүүлэх.

2. Илрүүлсэн шинж тэмдгийг ашиглан хэв маяг үүсгэх ба түүний нэг төрөл байдлыг шалгана

3. Бүлгүүд нэг төрөл болж чадаагүй бол хамгийн их мэдээлэлтэй хос шинж тэмдгийг илрүүлэх алхмуудыг гүйцэтгэнэ

4. Бүлгийн нэг төрөл байдлыг шалгаж, хангагдсан бол ангилах үйл явц зогсоно. Эсрэг тохиолдолд бүх шинж тэмдгүүдийн бололцоот гурвал, дөрвөлийг бодох зэргээр үргэлжилнэ.

Судалгааны объектод А шинж илэрхэд В, С, D … - шинжүүд байгаа гэдэг нь тодорхой байдаг бол А хамгийн их мэдээлэлтэй шинж тэмдэг болно. Үүнийг судалгааны объектод хамгийн их тохиолддог шинж тэмдэг хэмээн ойлгож болохгүй. Интропийн шинжилгээг хэрхэн хийх талаар хялбар жишээн дээр авч үзье.

Социологийн III ангийн оюутнууд "Социологи" сэтгүүлээр хэр хангагдсан бэ?

Социологийн тэнхимээс жил бүр "Социологи" нэртэй сэтгүүл гаргадаг. Одоогоор 7 цуврал гараад байгаа. Энэхүү шинжилгээгээр зөвхөн 1, 2, 3, 4-р сэтгүүлүүдийг хамруулан, Социологийн 3-р ангийн оюутнууд тус сэтгүүлээр хэр хангагдсан байгааг, түүнчлэн ямар сэтгүүлүүд хамгийн их мэдээлэлтэйг хэрхэн илрүүлхийг харъя. Судалгаанд нийт 23 оюутан оролцсон.

Шинж тэмдэг ба түүний утгууд:

1-р шинж тэмдэг: Танд "Социологи-1" сэтгүүл байгаа юу?

1. Байгаа 2. Байхгүй

2-р шинж тэмдэг: Танд "Социологи-2" сэтгүүл байгаа юу?

1. Байгаа 2. Байхгүй

3-р шинж тэмдэг: Танд "Социологи-3" сэтгүүл байгаа юу?

1. Байгаа 2. Байхгүй

4-р шинж тэмдэг: Танд "Социологи-4" сэтгүүл байгаа юу?

1. Байгаа 2. Байхгүй

1. Хамгийн их мэдээлэлтэй нэг шинж тэмдгийг илрүүлэх нь

Алхам-1: Дээрх 4 шинж тэмдгээр мэдээлэл бүрдүүлж, SPSS програмын Analyze - Descriptive staticticis – Frequencies командаар дан тоололт хийн, үр дүнг дараах хүснэгтэд нэгтгэнэ.

Алхам- 2: Дараах томъёог ашиглан шинж тэмдэг тус бүрийн энтропийг олно.

n – Түүврийн хэмжээ. Бидний авсан жишээнд 23

(+) – Шинж тэмдэг тус бүрт харгалзах эерэг утгын давтамж

(-) - Шинж тэмдэг тус бүрт харгалзах сөрөг утгын давтамж

Log(n;2)- 2 суурьтай логарифм. Логарифмыг Ecxel програмаар бодох боломжтой. Insert – function – Math & trig – Log функцээр бодох нь бидний ажлыг хялбарчилна.

Алхам- 3: Дараа нь бид хос шинжүүдээр энтропийг олох хэрэгтэй. Дараах томъёог ашиглан шинж тэмдэг тус бүрийн энтропийг олно. Үүний тулд дөрвөн шинжийг хослуулан бүлэглэнэ. Иймд,

хослол үүснэ.

Алхам- 4: Дараах томъёогоор хос шинжүүдийн энтропийг олно.

Алхам- 5: Хосолсон энтропийн давхцлын утгыг олно.

Дараах томъёог ашиглана:

Эхний томъёогоор давхцлын утгыг олж, хоёрдугаар томъёогоонд орлуулан хамгийн их утгатай гарсныг бусдыгаа тодорхойлох хамгийн их мэдээлэлтэй шинж тэмдэг гэж үзнэ.

Ингээд хамгийн их мэдээлэлтэй шинж тэмдэг нь I2- болж байна. "Социологи-2" сэтгүүл хамгийн их мэдээлэлтэй сэтгүүл ажээ. "Социологи-2" сэтгүүлтэй оюутанд бусад сэтгүүлүүд байгаа хэмээн таамаглаж болох юм. Гэхдээ үүнийг шалгах хэрэгтэй.

2. Илрүүлсэн нэг шинж тэмдгийг ашиглан маяг үүсгэх ба түүний нэг төрөл байдлыг шалгана

Алхам- 6: Хэрэв ангиллын үр дүнд нэг төрлийн бүлэг үүсч чадсан бол бид дараах хоёр хэв маягийг хүлээн зөвшөөрнө.

1. "Социологи-2" сэтгүүлтэй оюутнууд – "Социологи" сэтгүүлийн хангалт сайн бүлэг - 8 (34.8 хувь)

2. "Социологи-2" сэтгүүлгүй оюутнууд - "Социологи" сэтгүүлийн хангалт муу бүлэг– 15 (65.2 хувь) байна. ......................................................................................................................................................

Алхам- 7: Дээрх 2 хэв маягийг хүлээн зөвшөөрөх үү? гэдгийг шалгаж үзэх ёстой. Тиймээс Социологи-2 сэтгүүлээр буюу 2-р шинжээр бусдыг нь ангилсан дараах хүснэгтийг зохиох бөгөөд хэрэв алдааны магадлал 0.2 –оос доош орвол ангиллыг цааш үргэлжлүүлэх хэрэгтэй болно. Хамгийн их мэдээлэл бүхий шинжээр бусдыг нь ангилбал:

Дээрх хүснэгтэд хоёр хэв маягт хамгийн их тохиолдох эерэг сөрөг утгуудыг үлдээвэл дараах хүснэгтэн мэдээлэлтэй болно.

Алдааны магадлалыг дараах томъёогоор бодно.

..................... 0.206522 нь 0.2-оос их байгаа учраас нэг шинж тэмдгээр ангилах нь учир дутагдалтай байна. Тиймээс бид бодолтыг цааш нь үргэлжлүүлж хамгийн их мэдээлэлтэй хос шинж тэмдгүүдийг илрүүлэх хэрэг гарлаа. Үргэлжлэл бий.

Хөвсгөл аймгийн хүн ам, өнгөрсөн, одоо, ирээдүйд /Г.Цогтбаатар/

2008-06-19T21:04:00.000+08:00

Дулаан орж; ногоо, цагаа дэлгэрээд ирхээр аав ээждээ, нутагтаа очмоор болох юм. Би Хөвсгөлд төрж, өссөн хүн. Тиймээс энэ нутагтай холбоотой бүхэн сонирхлыг минь их татдаг. Аймгийнхаа хөгжил дэвшилд хэрэг болохуйц нийгэм, эдийн засгийн цогц судалгаа, шинжилгээний ажил хийх бодол байна. Ямартай ч энэ удаа Хөвсгөл аймгийн хүн амын тоо, бүтцийн өөрчлөлтийн талаар хийсэн судалгаагаа ихэд товчлон нийтлэв (дээхний судалгаа шүү!).

1. Хөвсгөл аймгийн товч танилцуулга

Хөвсгөл аймаг нь 1931 онд байгуулагдсан. Хойд талаараа ОХУ, баруун зүүн болон өмнө талаараа Завхан, Булган, Архангай аймагтай хиллэдэг. 100.6 мяг.км/кв нутаг дэвсгэртэй. 24 сум, 121 багтай. 122.4 мянган хүн амтай, 32.1 мянган өрхтэй. Аймгийн нийт хүн амын 76,9 хувийг халх, 13,7 хувийг дархад, 5,2 хувийг хотгойдууд эзэлдэгийн зэрэгцээ Буриад, Дөрвөд, Урианхай, Цаатан, Өөлд зэрэг ястнууд амьдардаг олон ястны өлгий нутаг юм. ДНБ-ий хэмжээгээрээ Хангайн бүсийн 6 аймгаас хоёрдугаарт, 21 аймгаас тавдугаарт ордог. Голлох салбар нь хөдөө аж ахуй. Сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал эрчимтэй хөгжиж байгаа. Аймгийн төв нь Мөрөн сум бөгөөд суурь нь анх 1809 онд Мөрөнгийн хүрээний суурь тавигдсанаар эхэлжээ. 1811 онд Мөрөнгийн хүрээ баригдсанаар түүний эргэн тойрон нүүдлэн суух хүмүүсийн тоо нэмэгдсээр 1931 оноос Мөрөн сум болсон. 1933 онд Хөвсгөл аймгийн төвийг Хатгалаас Мөрөн рүү шилжүүлэх тушаал гарснаар Мөрөн аймгийн төв болсон юм. Улаанбаатар хотоос 779 км зайтай оршдог. Мөнх цаст сүрлэг уулс, ян сарьдагууд, гүн цэнхэр нуурууд, хөвч тайга, гол мөрний өргөн хөндий зэрэг нь тэр аяараа нутгийн үзэсгэлэн гоог харуулах тул Хөвсгөлийг Монголын Швейцарь хэмээн нэрлэдэг.

2. Хөвсгөл аймгийн хүн амын тоо, бүтцийн өөрчлөлт

Хүн амын тоо, бүтцийн өөрчлөлтөд төрөлт, нас баралт, шилжилт хөдөлгөөн гэсэн үндсэн гурван хүчин зүйл нөлөөлдөг ба тэдгээрийн хамаарлаар хүн амын өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг тайлбарладаг. Энэхүү ажлаар 1969, 1979, 1989, 2000 оны тооллогын дүнг ашиглан Хөвсгөл аймгийн хүн амын нас, хүйсийн суварга байгуулж; нас, хүйсийн бүтцийн үзүүлэлт, хүн амын 1969 оноос хойшхи жилүүдийн өсөлтийн хурд, түүнчлэн 2050 он хүртэлх хугацааны прогноз гаргалаа.

А. Нас, хүйсийн суварга

1969 оноос хойшхи хугацаанд Хөвсгөл аймгийн хүн амын бүтэц нэлээд өөрчлөгджээ. Хүн амын нас, хүйсийн суварга байгуулж үзэхэд 1969-1989 он хүртэлх хугацаанд суварга пирамид хэлбэртэй буюу хүн амын өсөлт тогтвортой байжээ. Харин 1989-2000 оны хооронд суваргын суурь хэсэг нарийссан нь хүн амын өсөлтийн хурд саарсныг харуулна.Үндсэндээ хүн амын өсөлт 1950-иад оноос хойш эрчимжиж 1970, 1980-аад онуудад дээд цэгтээ хүрээд 1990-оноос буурчээ. Үүнд шилжилт хөдөлгөөнөөс илүүтэйгээр төрөлт нөлөөлсөн.

Зураг 1. Хөвсгөл аймгийн хүн амын нас, хүйсний суварга

Б. Хүн амын нас, хүйсийн бүтцийн үзүүлэлтүүд

Аймгийн хүн амын нас, хүйсийн бүтцийн үзүүлэлтийг тооцож үзэхэд хүн амын насны голч 1969 онд 18.1 байснаа 1979 онд 16.7 болж буурчээ. Энэ нь тухайн хугацаан дахь төрөлтийн өндөр түвшинтэй холбоотой. Харин 1989 онд төрөлтийн түвшин өндөр байхад хүн амын насны голч 16.7-18.5 болж өссөн нь хүн амын дундаж наслалт нэмэгдсэн болон өмнөх жилүүдийн моментумаас /үелэрэл/ хамаарчээ. Харин 2000 онд хүн амын насны голч буурсан нь 1990-ээд оноос хойш төрөлт буурсан, өмнөх жилүүдийн төрөлтийн түвшин өндөр байснаас хамаарч үүссэн үелэрэл, мөн 25-29 насны бүлгийн хүн ам дотоод шилжих хөдөлгөөнд оролцсонтой холбоотой байна.

Хүснэгт 1. Хөвсгөл аймгийн хүн амын нас, хүйсийн бүтцийн үзүүлэлтүүд

Аймгийн хөдөлмөрийн насны залууст ногдох хүүхэд, хөгшдийн нийт ачаалал 1979 оноос хойш 107.3-72.1 болтол тогтмол буурсан. Энэ ихээхэн эерэг үзүүлэлт бөгөөд залууст өөрсдийгөө хөгжүүлэх, амьдралаа өөд татах эерэг бололцоо бүрдүүлж өгсөн. Нөгөөтэйгүүр үүнийг дагалдан ажлын байрны эрэлт хэрэгцээ нэмэгдсээр байгаа.

В. Хөвсгөл аймгийн хүн амын өсөлтийн хурд

1969-2000 оны хооронд хүн амын өсөлтийн хурд тогтмол нэмэгдсэн байна. 1969-1989 оны хооронд төрөлт нэмэгдэж, нас баралт буурсан нь хүн амын өсөлтөд ихээхэн нөлөөлсөн бол 1989 оноос хойш төрөлт харьцангуй буурсан ч хүн амын моментумын нөлөөллөөр аймгийн хүн амын өсөлтийн хурд хэвээр хадгалагджээ.

Хүснэгт 2. Хөвсгөл аймгийн хүн амын өсөлтийн хурд

1969-2000, 1979-2000, 1989-2000 оны гэсэн 3 ялгаатай хурд, мөн 3 ялгаатай аргачлалаар тооцвол 2050 он гэхэд Хөвсгөл аймаг 212502-251849 хүн амтай болох юм.

Хүснэгт 3. 2050 онд Хөвсгөл аймгийн хүн ам хэд болох вэ

Зураг 2. Хөвсгөл аймгийн хүн амын нас, хүйсний суварга 2000/2050 он

Баярлалаа Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн! /Г.Цогтбаатар/

2008-06-01T22:27:00.000+08:00

Сайн байцгаана уу? эрхэм блогчид оо! хэзээ сүүлийн бичлэгээ оруулснаа ч бараг мартчихжээ. Удсан байна шүү. Өнгөрсөн хугацаанд нэг том ажил амжууллаа. Ажлаа сольж "IRIM" нэртэй судалгааны компанид орсон юм. Ажил ч гэж жигтэйхэн их байна. Ямар ч байсан Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн хамт олондоо талархалаа хэлье гэж бодлоо. Цаашид блогоосоо хөндийрөхгүй ажиллана аа.

Анх 2003 оны намар Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн гэх энэхүү эрхэм байгууллагын босгыг алхсан. "Хэвлэл мэдээлэл хэрэглэгчдийн судалгаа"-ны гэрээт судлаачаар ажиллах завшаан гарсан юм. Тэр үед би их сургуулийн 2-р дамжаанд суралцаж байлаа. Миний мэдэхээр социологийн ангийг төгссөн шилдэг оюутан, судалгааны мэргэжилтнүүд энэ байгууллагад ажилладаг байсан. 2006 оны хавар сургуулиа төгсөөд тус байгууллагын Мэдээлэл судалгааны албанд судлаачаар орж ажилласан. 2003 оноос тооцвол 5 жил, 2006 оноос тооцвол 2 жил орчим энэ байгууллагад ажиллажээ. Энэ хугацаанд гэрээт судлаачаас эхлээд туслах судлаач, судлаач, орлогч дарга, ахлах судлаач хүртэлх албанд дэвшин ажилласан. Чадварлаг, эвсэг хамт олноосоо сурсан бас сурмаар зүйл ч их байсан шүү!

Юун түрүүнд хамран зүтгэгч Гүнжээ эгч, Нямаа нартаа баярлалаа гэж хэлье! та хоёр маань их түшиг болж байсан шүү, сайн судлаачид болно гэдэгт итгэлтэй байна ... Мөнхмандах захиралдаа баярлалаа гэж хэлье! таны боловсрол, цаг төлөвлөх, удирдах зэрэг олон чадвараас суралцах зүйл манай залууст их байдаг. Та болон Наранжаргал гуа (Глоб интернэшнл) шиг чадварлаг эмэгтэйчүүд манай парламентад байвал ч ... Чимэдээ ахдаа баярлалаа гэж хэлье! ажлыг тань шиг зохион байгуулдаг чадварлаг менежер болоход суралцана аа ... Оюунаа багшдаа баярлалаа гэж хэлье! залуу хүнд урам өгч, зөвлөж, дэмжиж ажилладагт тань баяртай байна. Ажил үүргээ цэгцтэй, нямбай хуваарилж, ажил амьдралаа сайтар зохицуулдаг чадвараас тань сурах зүйл их байдаг ... Баярмаа эгчдээ баярлалаа гэж хэлье! тань шиг ажилдаа шуурхай, зарчимч, гэр бүлдээ халамжтай хүн ховор шүү... За тэгээд хүрээлэнг байнга л хөгжөөж, доргиож явдаг Амараа, Ёоко багш, Доржоо эгч, Бааска эгч, Сандагаа ах, Ганаа, Пунсаа, Гэрэлээ, Өнөрөө багш, Дариймаа багш, Мөнхцэцэг багш, Тагтаа багш, Болороо эгч, Чимгээ, Батбаатар, Энхзаяа, Уянгаа, Пүүжий ах болоод тогооч ах эгч хоёртоо баярлалаа гэж хэлье!

Бүгдэд нь амжилт, эрүүл энх, сайн, сайхан бүхнийг ерөөе!

“Авлигатай тэмцэхэд чөлөөт хэвлэлийн үүрэг” /Г.Цогтбаатар/

2008-03-24T11:28:00.000+08:00

111111111111111111111111111111

“Хүний эрхийг хангаж ардчилсан засаглалыг бэхжүүлэх мянганы хөгжлийн зорилго” сэдэвт үндэсний зөвлөлдөх уулзалт

( 2008 оны 3 сарын 27-ны өдөр, Төрийн ордны Б танхим)
!111sxsx

“Хэвлэлийн эрх чөлөө бол мөнхийн сонор сэрэмж бөгөөд тэрбээр манай төр

засгийг авлигын эсрэг сахин хамгаалах эцэс төгсгөлгүй

үүрэг хариуцлага мөн”

Томас Жефферсон

Социологийн судалгаа бүрээр олон нийтийн санааг түгшээж буй асуудлуудын тоонд “Авлига” эхний байруудад жагсдаг бөгөөд түүний сөрөг нөлөө нь нийгмийн улс төр, эдийн засаг, боловсрол, гэр бүл, соёлын бүхий л тогтолцоог хувалз адил сорж тамирдуулан баялагын тэгш бус хуваарилалт, үнийн өсөлт, үр ашиггүй захиран зарцуулалт, шударга бус өрсөлдөөн, хүнд суртал, далд эдийн засгийг гааруулж ядуурал, ажилгүйдэл, гэмт хэргийн түвшинг хөөрөгдөн улс орны хөгжлийг чөдөрлөдөг. Төр засгаас “Авлигын эсрэг хууль”-ийг батлах, “Авлигатай тэмцэх үндэсний хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх, “Авлигатай тэмцэх газар”-ыг байгуулах зэргээр томоохон ажил хийж буй ч авлигын хүрээ тэлж, хэрэг зөрчил илрэхгүй хэвээр байна. Үүний гол шалтгааныг авлигын талаар хийсэн томоохон судалгааны тайлангуудад Монгол Улсад мэдээллийн “Ил тод байдал” хангалтгүй байгаатай ихэвчлэн холбон тайлбарладаг. Иймд тус нийтлэлээр авлигатай тэмцэхэд мэдээллийн ил тод байдлыг хангадаг гол хэрэгсэл болох чөлөөт хэвлэл мэдээллийн үүрэг болоод монгол дахь авлига, хэвлэл мэдээллийн одоогийн нөхцөл байдал, чөлөөт, хараат бус хэвлэл мэдээллийн гүйцэтгэж буй үүрэг, цаашдын тэмцлийн тухай өгүүлэхийг зорилоо.

1. Авлига, чөлөөт хэвлэл хоёр урвуу хамааралтай

Авлига нь хаалттай хаалганы цаана явагддаг өвөрмөц шинжтэй үзэгдэл юм. Авлигад оролцсон хүмүүс түүнийгээ нуухыг зорьдог ба энэ утгаараа авлига нь нууцлаг байдал, нуун дарагдуулах явдлыг хөхүүлэн дэмждэг. Эцэстээ энэ нь хөгжлийг, нийгмийн хамгийн эмзэг давхаргынхны амьдралын чанарыг дээшлүүлэх явдлыг үгүйсгэдэг. Авлигыг хэдийгээр “ташуур” хэрэглэж дарангуйллын буюу захиргаадалтын аргаар хязгаарлаж болдог ч дарангуйлалтай дэглэм яваандаа авлига, эрх мэдлээ урвуулан ашиглах явдалд идэгддэгээс үзэхэд энэ нь зөвхөн түр зуурын арга хэмжээ юм. Тиймээс авлигатай захиргаадалтын аргаар тэмцэх нь төдий л сайн үр дүнд хүргэхгүй. Харин ардчилсан үнэт зүйлсийг баримжаалан хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн үйл ажиллагааг ил тод байлгаж, чөлөөт буюу хараат бус хэвлэл мэдээллийг хөгжүүлснээр олон нийтийг мэдээллээр хангах нь үр дүнтэй. Учир нь авлигад холбогдогч гол субъект болох төр, засгийн байгууллагуудын мэдээлэл ил тод байх нь олон нийтийн зүгээс тэдгээрийн үйл ажиллагааг хянах боломж олгож, улмаар албан тушаалтнуудын хувийнхаа эрх ашгийг дээдэлсэн, зохисгүй үйлдлүүдийг таслан зогсооход чухал ач холбогдолтой байдаг. Судалгаанаас үзэхэд төрийн байгууллагууд үйл ажиллагаандаа иргэдийг шууд оролцуулж мэдээлэл хүртэх боломжоор хангаж болох ч энэ нь нийт хүн амын хувьд оролцох бараг боломжгүй зүйл юм. Иймд, чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь төр засаг болоод иргэдийг холбох гол гүүр болдгоороо мэдээллийн ил тод байдлыг хангагч хамгийн чухал субъект болдог.

Дээрхээс дүгнэхэд “Авлига” үүрэлж нууцлаг, хаалттай зүйлсийн тоо өсөхийн хэрээр “Чөлөөт хэвлэл мэдээлэл”-ийн хөгжил боомилогдож байдаг бол “Чөлөөт хэвлэл мэдээлэл” хөгжин цэцэглэж нээлттэй, ил тод зүйлсийн тоо өсхийн хэрээр “Авлига” гарах гарцгүй болдог урвуу хамааралтай байх нь.

Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь олон үүрэг гүйцэтгэж болох ба наад зах нь нийгэм, олон тvмнийг гэгээрvvлэх vvргийнхээ хvрээнд авилга, хээл хахуулийг vл тэвчих, цээрлэх vзлийг олон тvмэнд бий болгох, танин мэдvvлэх vvргийнхээ хvрээнд авилга, хээл хахуулийн нийгмийн хор уршгийг сурталчлах, мэдээлэх vvргийнхээ хvрээнд хууль ёсоор авлига мөн хэмээн тооцогдсон бvхнийг олон тvмэнд vнэн бодитой хvргэх мөн сэжиг таамаглалынхаа хойноос эрэн сурвалжилж, олон нийтийн болон хуулийн байгууллагын анхаарлыг хандуулах ёстой байдаг. Олон тvмэн ч авилгалтай тэмцэхэд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн vvргийг чухалчилж байгааг олон улсын байгууллагатай хамтран хийсэн судалгаанууд нотолж байна. /1999-2002 он/ Тухайлбал, судалгаанд оролцогчдын 39 хувь нь vнэн зөв мэдээлэл тvгээх, 41 хувь нь нийгмийн сэтгэл зvйг авилгын эсрэг хандуулах, 17 хувь нь цаг тухайд нь шуурхай мэдээлэхийг хэвлэл мэдээлэл хийж чадна гэж vзжээ.

2. Монгол дахь авлига ба чөлөөт хэвлэлийн байдал

2.1 Монгол дахь авлигын байдал
Транспэренси Интернэшнл олон улсын төрийн бус байгууллагаас 2006 оны 11-р сарын 06-нд гаргасан судалгаанаас үзэхэд Монгол Улс авлигын түвшнөөрөө нийт 163 орноос 99-р байр эзэлж байна. Мөн тус байгууллагаас экспортоор тэргүүлэх 30 орны компаниудын хахууль төлөх сонирхлыг судалдаг бөгөөд Монгол Улс энд дурьдагдаагүй ч манай хөршүүд болох Хятад, Орос улс хахууль төлөлтөөр дэлхийд тэргүүлэгч гурван улсын тоонд багтдаг байна. Энэ нь Монгол Улс гадаад орчны хувьд ч авлигад өртөмтгий байх туйлын эрсдэлтэйг харуулна. Авлига, хээл хахуулын асуудлаар монголд социологийн олон судалгаа хийгдсэн бөгөөд өнгөрсөн жил Азийн сан, Сант Марал ТББ-ууд хамтран Монгол Улсын хэмжээнд өрхийн түвшин дэх авлигын цар хүрээ, тохиолдлууд зэргийг хэмжиж, авлигын тухай олон нийтийн хандлага, улс орныг бүхэлд нь хамарсан үзүүлэлтүүдэд гарсан өөрчлөлтийг үнэлэх зорилготой судалгаа хийсэн байна. Тус судалгаанаас тоймолж үзэхэд авлига нь улс орны хэмжээнд тулгамдсан хоёрдахь асуудал ажээ.

График 1.

Судалгаанд хамруулсан иргэдийн 90 хувь нь авлигыг газар авсан үзэгдэл гээд шударга бус зохицуулалт, хүнд суртлыг давахын тулд хахууль өгөх шаардлагатай ба энэ утгаараа авлигыг тодорхой хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн хүмүүсийн хувь судалгааг 3 сарын интервалтайгаар давтаж явуулахад 14-өөс 20 хүрсэн нь статистикийн хувьд байдал улам дордож байгааг харуулна. Авлигын түвшин өнгөрсөн гурван жил өссөн, ирэх гурван жилд ч энэ хэвээр байна, өснө гэсэн хүмүүсийн тоо харьцангуй их байна. Мөн 3 сарын хугацаанд судалгаанд хамруулсан иргэдийн 28 хувь нь дунджаар 160 000 хүртэлх төгрөгийн хахууль төлсөн гэжээ. Багш, эмч, төрийн албан хаагчид, цагдаа, гаалийн ажилтнууд илүү авлига авч байгаа ба авлигад хамгийн их идэгдсэн 10 байгууллага нь газрын алба, гааль, уул уурхайн салбар, шүүх, цагдаа, прокурор, улс төрийн намууд, бүртгэл зөвшөөрөл олгодог байгууллагууд, өмгөөлөгчид, парламентад хууль боловсруулагч нар хэмээн олон нийт үзжээ.

2.2 Монгол дахь чөлөөт хэвлэлийн байдал

А. Хэвлэл мэдээллийн өсөлт, хөгжил
Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгээс 1999 оноос хойш жил тутам “Монголын хэвлэл мэдээллийн мониторинг” судалгааг хийж байгаа бөгөөд тус судалгаагаар монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын жил бүрийн статистик мэдээллийг бүрдүүлдэг билээ. 2007 оны тайлан хараахан эмхэтгэгдээгүй байгаа тул 2006 оны мэдээлэл нь хамгийн сүүлийн үеийн мэдээлэл болж байна. 2006 онд сонин, сэтгүүл, радио, телевиз нийлсэн нийт 387 хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл /ХМХ/ тогтмол үйл ажиллагаатай байсан нь 1999 онтой харьцуулахад 89 хувиар буюу бараг 2 дахин илүү хэмжээ юм. Үндсэндээ ХМХ-ийн тоо жилд дунджаар 10 хүртэлх хувиар өсч байна. Монголын хэвлэл мэдээллийн салбарын шинэ өнгө төрхийг тодорхойлж буй нэг хэрэгсэл нь интернэт бөгөөд энэ талаар албан ёсны тоо мэдээ байхгүй билээ.

График 2.

Харин тэдгээр ХМХ-үүдэд 2006 оны байдлаар байнгын болон цагийн ажилтан нийлсэн 3608 хүн ажиллаж байгаа ба энэ нь 1999 онтой харьцуулахад мөн л 2 дахин илүү үзүүлэлт болно. ХМХ-ийн ажилчдын 40 хүртэлх хувь нь сэтгүүлч, сурвалжлагч, редактор, найруулагч зэрэг бүтээлч ажилтан байдаг.

График 3.

Б. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө
Хэвлэлийн эрх чөлөө бол ардчиллын уг мөн чанарын үндсэн элемент юм. Хэвлэлийн эрх чөлөө, үг хэлэх эрх чөлөөнд эргэлзэх нь ардчилалд өөрт нь эргэлзэнэ гэсэн үг бөгөөд хэвлэлийн эрх чөлөө нь “хөндлөнгийн нөлөөлөл, оролцооноос ангид чөлөөтэй байх явдал” хэмээн Олон Улсын Сэтгүүлчдийн холбоо тодорхойлсон байдаг. Монголд 360 орчим хууль хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаагаас мэдээлэл ил тод, нээлттэй байх зарчим, хэм хэмжээг зохицуулсан 120 гаруй хууль байна . Монголд Үндсэн Хууль болон Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Иргэний болон Улс Төрийн Эрхийн Олон Улсын Пакт зэрэг нь үзэл бодолоо илэрхийлэх эрх чөлөөний баталгаа болдог бөгөөд энэ нь “Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль” /1998 он/, “Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль” /2005 он/, Эрүүгийн хууль /2002 он/ зэргээр дамжин хэрэгждэг. Харин “Төрийн нууцын тухай хууль” /1995 он/, “Байгууллагын нууцын тухай хууль” /1995 он/ “Хувь хүний нууцын тухай хууль” болон Үндсэн хууль, Эрүүгийн хууль, Иргэний хуулийн гүтгэлэг, нэр төр, доромжлолтой холбоотой хуулийн заалтууд, бусад хуулиар үзэл бодолоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хязгаарлажээ. Тухайлбал, Глоб интернэшнл ТББ-аас 2001 онд Монголын 232 хуульд хийсэн судалгаагаар ийм заалт бүхий хууль 91 байв. Монголд хэвлэлийн эрх чөлөөг хамгаалсан дээрх хууль тогтоомжууд байгаа ч бодит байдал дээр сэтгүүлчид төрийн байгууллага, албан тушаалтнаас мэдээлэл олж авч чадахгүй байгаа нь төрийн байгууллагын олон нийтэд ил тод, нээлттэй байх ардчилсан зарчим алдагдаж, иргэдийн үнэн мэдээлэл олж авах эрх хөсөрдөхөд хүргэж байна. Үүний үр нөлөөгөөр нэг хэсэг сэтгүүлчид таамаг, сэжиг, хардлагадаа үндэслэн баримт дутмаг материал нийтэлж Иргэний хуулиас Эрүүгийн хууль хүртэл хариуцлагаар шийтгэгдэж байна. Тухайлбал, 2001-2005 онд гүтгэлэг, нэр төр, доромжлолтой холбоотой 187 хэрэг шүүхээр шийдвэрлэгдсэний 151 нь буюу 81 хувь нь хэвлэл мэдээлэл, сэтгүүлчдийн эсрэг хэрэг байжээ. Эдгээр хэргийн 60 орчим хувь нь улс төрч, өндөр албан тушаалтан, төрийн албан хаагч, төрийн байгууллагын нэхэмжлэлээр шийдвэрлэгдсэн байв. Харин нөгөө хэсэг нь бизнесийн болон улс төрийн бүлэглэл, томоохон албан тушаалтнуудын сүрдүүлэг, занал хийлэл, ноцтой үйлдэлд хүлээстэй сууна.
Дүгнэвэл монголд хэвлэл мэдээллийн салбар далайцтайгаар өсч, хөгжин хууль эрх зүйн орчин бүрдэж буй ч чөлөөт хэвлэл мэдээлэл хавчигдмал байдалд байгаа нь авлига хүрээгээ тэлэх томоохон шалтгаан болж байна.

3. Авлигатай хийх тэмцэлд хэвлэл мэдээллийнхний гүйцэтгэж буй үүрэг
Монголд чөлөөт хэвлэлийг хөгжүүлэх үйлсэд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээс гадна хэвлэл, мэдээллийн салбарын мэргэжлийн сургалт, судалгаа шинжилгээний байгууллагууд болох Глоб Интернэшнл ТББ /ГИТББ/, Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн /МХХ/ зэрэг нь ихээхэн үүрэг гүйцэтгэж байгаа билээ. Ялангуяа Глоб Интернэшнл ТББ-ыг онцлох хэрэгтэй юм. Тухайлбал, өнгөрсөн хугацаанд ГИТББ, МЧАСЭ хамтран “Хэвлэл мэдээлэл ба авлига дугай ширээний ярилцлага” /1999 он/, ГИТББ, МХХ хамтран “Хэвлэл мэдээлэл ил тод засаглалын төлөө” сургалт, судалгаа, сурталчилгааны ажил /2004 он/, ГИТББ, МХХ, Зориг сан хамтран “Авлига хүн бүхэнд халгаатай хэвлэл мэдээллийн аян” /2005 он/ зэрэг олон төсөл хөтөлбөр, арга хэмжээг зохион байгуулжээ. Одоогоор МХХ, Ийгл ТВ зэрэг байгууллагууд хамтран “Авлигын эсрэг” сурталчилгаа бүхий сэтгүүл зүйн бүтээлийн уралдааныг зарлаад байна. Түүнчлэн нийгмийн сэтгэл зvйг авилгалын эсрэг хандуулах талаар зарим сонин хэвлэл тухайлбал, өдөр тутмын “Өнөөдөр” сонин 2002 оноос эхлэн “Авилгалтай нийтээр тэмцье” сэдэв өрнvvлсэн бол “Монгол Таймс” сонин 2003 оны 2 дахь дугаартаа “хvний ёс суртахууныг гажуудуулагч, хvн ардын амьдралыг доройтуулагч, улс орны хөгжлийг мухардуулагч, монголын нийгэмд тахал мэт тарж буй авилгал хээл хахуультай тэмцэцгээе” хэмээн нийгэмд уриалан, хээл хахууль, авилгалтай холбоотой мэдээллийг 10 сая хvртэл төгрөгөөр худалдаж авах болсноо олон нийтэд зарлаж байв. Өнөөгийн монголын ХМХ-үүдийн авлигатай хийж буй тэмцлийг агуулга талаас нь ойлгож, харьцангуй бодит төсөөлөлтэй болоход сэтгүүл зүйн доктор Ч.Чойсамба, Ч.Базар нарын 2005 оны 1-р сарын 1-ээс 9-р сарын 25-ныг дуустал хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарч буй авлигын сэдэвтэй нийтлэл, материалуудад “Хэвлэл мэдээлэл ил тод засаглалын төлөө” төслийн хүрээнд хийсэн агуулгын шинжилгээ тусалж болох юм. Тус судалгаанд өдөр тутмын 6 сонин, 10 хоног тутмын 2 сонин, телевизийн 5 сувгийг хамруулжээ. Телевизийн өргөн нэвтрvvлгийн хувьд зөвхөн мэдээллийн хөтөлбөрvvдэд агуулгын задлан шинжилгээ хийсэн байна. Агуулгын шинжилгээ хийсэн хугацаанд 13 ХМХ-ээр авилгатай холбоотой нийт 765 материалыг нийтэлж, нэвтрvvлсэн бөгөөд vvнээс 555 нь сонины нийтлэл, 210 нь телевизийн мэдээ байжээ. Сонин хэвлэл нийтдээ 262.787 сантиметр квадрат зай тайлбайг, телевизvvд 27497 секунд буюу 7 цаг 38 минут 17 секундтэй тэнцэх эфирийн цагаа авилгын асуудалд зориулж. 262.787 кв см нь "Зууны мэдээ" сонины 150 орчим нvvртэй тэнцэх юм. Авлигын сэдэвтэй нийт материалын 50,4% нь гэрэл зурагтай байсны дийлэнх нь эх сурвалжийн, эсвэл мөнгө төгрөгний зохиомжилсон зураг байв. Энэ нь сэтгvvлчид авилгыг зөвхөн мөнгө төгрөг өгөлцөж, авалцах буюу хээл хахуультай холбож ойлгодгийн илрэл юм. Авлигын асуудлыг vндсэн сэдвээ болгосон мэдээ, материал 189 буюу 24,7% байгаа нь хангалтгvй vзvvлэлт юм. Авлигын сэдэвтэй мэдээ, материал улс төрийн нөхцөл байдалтай холбогдон гарч ирж байж. Тухайлбал, ЭНИХ, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнөх vе болон кампанит ажлын vеэр авлигын тухай бичих, нэвтрvvлэх нь оргил цэгтээ тулжээ. Авлигын асуудлыг тусгахдаа ХМХ-vvд улс төр, санхvvгийн бvлэглэлд vйлчилж байгаа нь илт харагдаж байсан байна. Ингэснээр мэдээ, материалын агуулга талцсан, уншигчдыг төөрөгдvvлсэн, vзэл бодлоо тулгасан, нэг ХМХ нөгөөгийнхээ мэдээллийг vгvйсгэсэн сөрөг vр дагавар бий болох юм. Дүгнэвэл хэвлэл мэдээллийн сургалт, судалгаагаар дагнасан мэргэжлийн байгууллагуудын зохион байгуулж буй авлигатай тэмцэх үйл ажиллагаа харьцангуй цөөн боловч нэлээд бодитой, үр нөлөөтэй байдаг байна. Харин сонин, телевиз зэрэг ХМХ-үүдийн хувьд олон нийтэд тогтмол давтамжтайгаар авлигын тухай мэдээллийг тасалдалгүй хүргэж буй боловч асуудлыг улс төржүүлэх, захиалгаар баримт, эх сурвалжгүй мэдээлэл уншигчдад өгч тэднийг төөрөгдүүлэх, үзэл бодлоо тулгах зэрэг алдаа гаргаж байна.

4. Авлигатай хийх чөлөөт хэвлэлийн тэмцлийг үргэлжлүүлэх нь
Цаашид авлигатай тэмцэхэд сэтгүүлчийн төр засгийн мэдээлэлд чөлөөтэй нэвтрэх эрхийг баталгаажуулах, төр, байгууллага, хувь хүний мэдээлэл өгөх үүргийг хуульчлах, хэвлэлийн эрх чөлөөний шинэчилсэн хуулийн төслийг яаралтай батлах нэгэнт батлагдсан хуулиа хэрэгжүүлэх зэргээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн эрх зүйн орчныг сайжруулах талаар анхаарах нь зүйтэй бөгөөд нөгөөтэйгүүр Сэтгүүлчдийн Нэгдсэн Эвлэл, Сонинуудын Холбоо, Телевизүүдийн Холбоо, Чөлөөт Ардчилсан Сэтгүүлчдийн Эвлэл, Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн, Глоб Интернэшнл ТББ зэрэг хэвлэл мэдээллийн холбоо, мэргэжлийн байгууллагууд хамтран хариуцлагатай сэтгүүл зүйн төлөө сэтгүүлчийг хуулиас өмнө ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэх үүрэг бүхий Хэвлэлийн Консул байгуулах хэрэгцээ үгүйлэгдсээр байна.

Иш татсан:
1. МННХ, Соросын сан: “Монгол дахь авилгалын талаарх олон нийтийн санал бодол байр суурь”, АНУ-ын ОУХА, Азийн сан: “Монгол Улс дахь авилгалын байдалд хийсэн үнэлгээ”, МҮХАҮТ: “Авилгалын индекс”, Зориг сан: “Авлигатай тэмцэх үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилт”, Транспэренси Интернэшнл: “Дэлхийн авилгалын тайлан” зэрэг; 2. НҮБ-ын ХХ “Үндэсний шударга ёсны тогтолцоо, түүний үзүүлэлтүүд”.УБ.,2003.4х; 3. Сант Марал ТББ “Авлигын чиг хандлага” судалгааны мэдээллээс; 4. Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэн “Монголын хэвлэл мэдээллийн мониторинг” 1999-2006 оны тайлангууд; 5. Эрик Багерстам “Ардчилсан нийгэм дэх хэвлэлийн эрх чөлөө”.УБ.,2003.10х; 6. Глоб Интернэшнл ТББ “Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө монголын өнөөгийн байдал”.УБ.,2007.6х; 7. Глоб Интернэшнл ТББ “Төрөөс мэдээлэл хэрхэн олж авах вэ?”.УБ.,2007.3х; 8. Глоб Интернэшнл ТББ “Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө монголын өнөөгийн байдал”.УБ.,2007.23х; 9. http://www.monitoring.mn/

Хүн худалдаалах гэмт хэрэг /Г.Цогтбаатар/

2008-02-24T21:08:00.000+08:00

Сүүлийн үед хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хүн худалдаалах гэмт хэргийн талаарх мэдээ, нэвтрүүлэг мэр сэр гарах боллоо. Түүний далимаар өөрийгөө PR-дах санаатай зарим улс төрч энэ асуудлыг шүүрч аваад монголд саяхан л бий болоод байгаа шинэ үзэгдэл мэтээр ярьж буй нь ичмээр эсвэл эмэгнэлтэй ч юм шиг. Учир нь хүний наймаа монголд шинэ үзэгдэл биш юм. Миний мэдхийн л одоогоос 10 гаран жилийн өмнө энэ асуудлаар “Амьд бараа”, “Хүн хулгайлах гэмт хэрэг нь мөнгө олох үндсэн хэрэгсэл болжээ” гэх зэргээр томоохон хэрэгслүүдээр мэдээлэл цацагдаж олон нийтийг сэрт хийлгэж байсан ч төрийн зүгээс олигтой зохицуулалт хийгдэлгүй явсаар ирсэн. Тиймээс энэ удаа та бүхэнд хүн худалдаалах гэмт хэргийн талаар илүү бодит мэдээлэл өгөх үүднээс НҮБ-ийн Хүүхдийн сан, Хүйсийн тэгш эрхийн төв, Дэлхийн зөн зэрэг байгууллагуудын өнгөрсөн жил хамтарч хийсэн “Хүн худалдаалах гэмт хэрэг ба охид, эмэгтэйчүүдийн бэлгийн мөлжлөг” судалгааны тайлан болон түүнээс өмнөх жилүүдийн албан, албан бус мэдээлэл, тоо баримт, өөрийн ажиглалтад үндэслэн бага хэмжээний мэдээлэл хүргэхээр шийдлээ.

1. Хүн худалдаалах гэмт хэрэг гэж юу вэ

НҮБ-ийн Палермогийн протоколд “Хүнийг худалдаалах зорилгоор элсүүлэх, тээвэрлэх, дамжуулах, нуугдуулах буюу хүлээж авах, худалдах, худалдан авах үйлдлүүдийг хүн худалдаалах гэмт хэрэг /ХХГХ/ гэнэ” хэмээн заажээ. Гэтэл манай Эрүүгийн хуулинд өдгөөг хүртэл тэдгээрээс зөвхөн хүнийг худалдсан, худалдан авсан хоёр тохиолдлыг онцолж байв. Харин энэ сарын 24-ээс эхлэн мөрдөгдөх Эрүүгийн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр хүнийг ашиг олох, хөдөлмөрийг нь мөлжих зорилгоор худалдаалсан, тээвэрлэсэн, орогнуулж, хүлээн авсан тохиолдлуудыг хамруулж байгаа нь харьцангуй дэвшилттэй алхам болсон.

2. Хүн худалдаалах гэмт хэрэгтэй хийж буй тэмцэл

1904 онд “Цагаан боол” худалдахыг хориглосон олон улсын гэрээ батлагдан гарснаас хойш дэлхий нийтээрээ 1910, 1921, 1933, 1949 онуудад эмэгтэйчүүд, хүүхдийг худалдаалахыг хориглосон олон улсын конвенцийг батлан гаргаж ХХГХ-тэй тэмцэж ирсэн түүхтэй юм байна. Монгол улс 1996 онд анх удаа ХХГХ-тэй холбоотойгоор Эрүүгийн хуулинд “Хүний биеийг үнэлүүлэхээр гадаадад гаргасан бол” /111.1/ гэсэн нэмэлт зүйл оруулсан бөгөөд түүнээс хойш 2002 онд “Хүн худалдах, худалдан авах” /113/ гэсэн шинэ заалт, 2008 онд “Хүн худалдах, худалдан авахаас гадна тээвэрлэж, орогнуулж, хүлээн авсан” зэрэг зохион байгуулалттай үйл ажиллагааг хамруулж өгчээ. Мөн 2005 онд Засгийн газраас “Хүн худалдах, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг бэлгийн мөлжлөгийн зорилгоор ашиглахаас хамгаалах үндэсний хөтөлбөр”-ийг батлан гаргасан байна. Энэ бүхнийг монголын төр, засгаас илүүтэйгээр Азийн сан, Дэлхийн зөн, НҮБ-ын Хүүхдийн сан, Хүйсийн тэгш эрхийн төв болон бусад олон улсын, иргэний нийгмийн байгууллагуудын санаачлага, ХХГХ-т өртөж болзошгүй эрсдэлтэй бүлгүүдэд хийж буй сургалт, мэдээллийн идэвхтэй үйл ажиллагаа, лобби, нөлөөллийн стратегийн үр дүн хэмээн үзэж тэдэнд талархууштай.

3. Хүн худалдаалах гэмт хэрэг Дэлхийн хэмжээнд

Дэлхий дээр нэг минут тутамд 8 хүн хилийн дээс алхан эсвэл улс дотроо худалдагдаж байгаагийн дийлэнх хувь нь бэлгийн мөлжлөгт өртдөг байна. ХХГХ-нь дэлхий дээрх зэвсэг, хар тамхины наймааны дараа орохуйц хамгийн унац ихтэй хууль бус бизнесийн бөгөөд түүнээс жилд дунджаар 10 тэрбум ам.долларын ашиг олдог. ХХГХ-т холбогдож буй байдлаар нь дэлхийн улс орнуудыг гаргагч, хүлээн авагч, дамжуулагч улс орон хэмээн гурав ангилдаг бөгөөд гаргагч улс орнуудыг Хятад /Эрээн, Хөх хот, Бээжин/, Малайз, Макао, Солонгос, Япон, Турк, Югаслав, Гонконг, Сингапур, Израйл, Европийн орнууд тэргүүлдэг.

4. Хүн худалдаалах гэмт хэрэг Монголд

Манай улсын хувьд 2001 оноос өмнө дамжуулагч гэсэн ангилалд багтаж байсан бол түүнээс хойш монгол охидыг БНХАУ, Макао, Гон-Конг, БНСУ, Сингапур, Тайван, Турк, Израйл, Япон, Малайз болон Европийн холбооны улсуудад худалдагдсан хэрэг бүртгэгдэх болсноор гаргагч улсын ангилалд багтах болжээ. Мөн хүлээн авагч улс болсон тухай сүүлийн үед албан бус эх сурвалж мэдээлж байна.ХХГХ-ийн гаралтын тоо 2001 онд монголд 2 гэж бүртгэгдсэнээс хойш өдгөөг хүртэл 300 гаран хэрэг бүртгэгджээ. Гэхдээ энэ нь албан ёсны статистик юм. Монголын нийгэмд үйлдэгдэж буй гэмт хэргийн тоо хэмжээг динамикаар судлан тодорхойлсон социологийн судалгаануудаас үзэхэд нийгэмд үйлдэгдэж буй гэмт хэргийн тоо хэмжээ албан ёсны статистикаас дунджаар 4 дахин их байдгыг тогтоосон байдаг. Энэ утгаараа ХХГХ-ийн доод тал нь 1200 тохиолдол бүртгэгдэж ёстой байж. Тухайлбал, өнгөрсөн жил цагдаагийн газраас явуулсан судалгаагаар 1000 гаруй монгол охин Макао, Бээжин, Солонгос, Сингапурт биеээ үнэлж байгаа гэдэгч зөвхөн Эрээнд 200-300, Макаод 500, Бээжинд 300-500 монгол охин шөнийн цэнгээний газар, саун, массаж, зочид буудал, гудамж талбайд биеээ үнэлдэг тухай албан бус эх сурвалж байдаг ба тэдний 70 орчим хувь нь албадлага, хүчирхийллийн золиос болж байдаг.

5. Монголд үйлдэгдэж буй ХХГХ-ийн шалтгаан ба хэлбэрүүд

ХХГХ-т өртөх магадлал нь хохирогчдын эдийн засаг, санхүүгийн эмзэг байдалтай холбоотой байна. Хохирогчдын дийлэнх нь үйлчилгээний газар ажиллагсад, их дээд сургуульд суралцаж буй залуучууд, сургууль төгссөн боловч мэргэжлээрээ ажиллаж чадахгүй эмэгтэйчүүд байв. Энэ нь нөгөө Монголын нийгмийн суурь асуудлууд болох ядуурал, ажилгүйдэл, боловсролын системийн гажиг, авлига дээр суурьлаж байна. Бэлгийн мөлжлөг, хуурамч гэрлэлт, хүчээр хулгай хийлгэх зэрэг нь монголд үйлдэгдэж буй ХХГХ-ийн зонхилох хэлбэрүүд болно. Тухайлбал, хуурамч гэрлэлтийн асуудал эрс ихэсчээ. ИБМУГ-ын мэдээллээр 10 жилийн өмнөх үетэй харьцуулахад гадаад иргэдтэй гэрлэлтээ батлуулж буй монгол иргэдийн тоо хэмжээ 15 дахин нэмэгджээ. Тэдний 95 хувь нь эмэгтэйчүүд ба БНСУ, Япон, БНХАУ, Герман, ОХУ, АНУ зэрэг орнуудын иргэдтэй гэрлэх явдал түгээмэл байна. Солонгос иргэдтэй гэрлэсэн эмэгтэйчүүдтэй хийсэн судалгаанаас үзвэл судалгаанд хамрагдсан эмэгтэйчүүдийн 70 гаран хувь нь гэрлэлтэндээ сэтгэл хангалуун биш байдаг аж. Солонгос нөхрийнхөө гэрт цэвэрлэгээ, хоол унд хийх, нөхрийнхөө хамаатнуудыг харж асрах, аж ахуйд туслах, нөхөртэйгээ бэлгийн харилцаанд орох зэрэгт судалгаанд оролцогчдын цөөнгүй хувь нь хүчинд автсаны улмаас хийдэг гэжээ.

6. Саяханы мэдээллээр

Энэ сард цагдаагийн байгууллагад 81 эмэгтэй алга боллоо гэсэн мэдээлэл иржээ. Үүнээс 9 охин олдоогүй байна. 2008 оны 02 сарын 19-ний орой 23:30-д МУБИС-ийн баруун талын автобусны буудлын ойролцоо10 гаруй охидыг зохион байгуулалттайгаар бусдад өгч байсан байна. Тэдгээр охидыг удирдаж буй хүмүүс нь 33-41 УБЗ, 53-31УБХ дугаарын машинуудад сууж байжээ.

7. 1903 дугаарын утсаар ХХГХ-ийн мэдээлэл хүлээн авч байна

Хүйсийн тэгш эрхийн төв 1903 дугаарын утсаар ХХГХ-тэй холбоотой мэдээллийг ажлын өдрүүдэд, ажлын цагуудаар иргэдээс хүлээж авдаг юм байна. Тэд хандсан иргэдэд хуулийн зөвөлгөө өгөхөөс гадна хохирогчдыг эх оронд нь авч ирэх зэрэг олон ажил зохион байгуулдаг. Харин сонгууль дөхсөнтэй холбоотойгоор АН-аас ХХГХ-ийн мэдээлэл хүлээн авах 1206 дугаарын утас ажиллуулах болжээ.

“ Төрийн байгууллагын мэдээллийн нээлттэй, ил тод байдлын ” мониторинг /Г.Цогтбаатар/

2008-01-18T11:11:00.000+08:00

....................................................................

Хэвлэлийн бага хурлын мэдээлэл, Улаанбаатар хот. 2007.01.17

Мониторингийн зөвлөх судлаач Г.Цогтбаатар

Хэвлэлийн бага хуралд хүрэлцэн ирсэн та бүхэнд энэ өдрийн мэнд хүргэе!

“Глоб Интернэшнл” ТББ-аас 2007 оны 7-р сараас 12-р сарыг дуустал хагас жилийн хугацаанд “Төрийн байгууллагын нээлттэй, ил тод байдлын мониторинг” төслийг Авлигатай тэмцэх газрын захиалга (АТГ), Нээлттэй Нийгэм Форумын санхүүжилтээр хэрэгжүүлж дууслаа.
Мониторинг нь АТГ-аас төрийн байгууллагуудад хүргүүлсэн “Төрийн байгууллагын үйлчилгээний хүртээмжийг сайжруулж, ил тод байдал, иргэдийн оролцоог хангах” талаар заасан зөвлөмжийн хэрэгжилтийн түвшинг үнэлэх зорилготой байлаа.
Мониторингийг 2 үе шаттайгаар 8, 10-р саруудад Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлсэн бөгөөд улс, нийслэл, дүүргийн хэмжээний төрийн 197 байгууллагын 185 ажилтан, 189 албан тушаалтан, тэдгээр байгууллагаар үйлчлүүлж байсан 749 иргэнээс анкет, сурвалжлага, бичиг баримтын болон ажиглалтын аргуудаар мэдээлэл бүрдүүлсэн юм. Түүнчлэн 340 иргэнээс 1977 дугаарын утсаар үйл ажиллагаандаа зөрчил гаргасан төрийн байгууллагын талаарх мэдээллийг хүлээн авсан.

Ингээд та бүхэнд мониторингийн дүгнэлт, зөвлөмжөөс танилцуулъя. Ингэхдээ:
1. Мониторингийн ерөнхий үр дүн

2. Төрийн байгууллагын мэдээллийн хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

3. Төрийн байгууллагын үйл ажиллагаагааг нээлттэй байлгах зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

4. Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

5. Мониторингийн ерөнхий зөвлөмж
гэсэн дарааллаар товч мэдээлэл хийе.

1. Мониторингийн ерөнхий үр дүн

• Судалгаанд хамруулсан төрийн 90 байгууллагын 41 хувь нь л АТГ-ын зөвлөмжийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна. Харин 12 хувь нь зөвлөмжийг судлах шатандаа байгаа бол 34 хувь нь зөвхөн сонссон төдий, 13 хувь нь энэ тухай мэдээлэлгүй байсан. Энэ нь нэг талаар АТГ нь 4-р сард төрийн байгууллагуудад хүргүүлсэн зөвлөмжийнхөө хэрэгжилтэнд хяналт сул тавьсан, нөгөөтэйгүүр тухайн үед байгууллагын үйл ажиллагааныхаа сурталчилгааг хангалттай хийгээгүй зэргээс ихээхэн шалтгаалсан.
• Харин АТГ нь сүүлийн саруудад үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлж, сурталчилгаагаа ихэсгэсэнтэй холбоотойгоор төрийн байгууллагуудад зөвлөмжийг хэрэгжүүлэх үйл явцын идэвх сайжрах хандлага ажиглагдаж байна. Тухайлбал, төрийн ихэнх байгууллагууд 4-р сард хүргүүлсэн зөвлөмжийг 8-р сараас хойш судалж эхэлсэн нь мониторингийн судалгааг эхлүүлж, 1977 утасны сурталчилгааг эрчимжүүлсэнтэй холбоотой юм.

2. Төрийн байгууллагын мэдээллийн хүртээмжийг дээшлүүлэх зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

• Мэдээллийг хүртээмжтэй байлгах хэлбэрүүд, түүний ашиглалт төрийн байгууллагад харилцан адилгүй байна. Олонх байгууллага иргэдэд мэдээлэл түгээх самбар, мэдээлэл өгөх үүрэгтэй ажилтантай байгаа бол, вэб сайт, тараах материал харьцангуй бага байлаа. Үүний шалтгааныг байгууллагууд төрөөс төсөвлөсөн санхүүжилт болон иргэд мэдээлэл түгээх тэдгээр хэлбэрүүдийг тэр бүр ашигладаггүйтэй холбон тайлбарлаж байсан. Байгууллагуудын вэб сайтыг судалж үзэхэд мэдээллээ шинэчлэлгүй олон сар, өдөр болох, иргэдийн хэрэгцээтэй мэдээллийг байршуулаагүй байх, техникийн шаардлага хангахгүй байх зэргээр олон зөрчил илэрч байв.
• Судалгаанд хамруулсан 90 байгууллагын талаас илүү хувьд нь иргэдийн гомдол, саналын мөрөөр холбогдох арга хэмжээ авах, буруутай албан тушаалтанд хариуцлага тооцох механизм байдаг ч гаргасан зөрчлийг арилгах тал дээр тун сул ажиллаж байна. Мониторингийн судалгаа хийх явцад үйлчлүүлж байсан 430 иргэний 33 хувь нь тухайн байгууллагадаа өмнө нь гомдол гаргаж байснаас дөнгөж 13 хувь нь асуудлаа шуурхай шийдвэрлүүлж чадсан бол 35 хувь нь шийдвэрлүүлэх явцдаа хүнд сурталтай тулгарсан, 52 хувь нь шийдвэрлүүлж чадаагүй өнгөрсөн байна.
• Төрийн зарим байгууллагууд үндэслэлгүйгээр төлбөр хураамж авч байна хэмээн үйлчлүүлэгч иргэд мэдээллэсэн. Тухайлбал, судалгаанд оролцсон иргэдийн 18 хувь нь дунджаар хорь гаруй мянган төгрөгийн хураамж төлсөн байв.
• Төрийн байгууллагууд нь дотооддоо төсвийн зарцуулалт болон албан тушаалтнуудын хөрөнгө орлогын мэдүүлгийг нээлттэй байлгах тал дээр сул ажиллаж байна. Үүний шалтгааныг гол төлөв хууль, дүрэм журмаар хязгаарласан байдагтай холбон тайлбарласан ч тухайн байгууллагын үйл ажиллагааг зохицуулсан хуулиудад ийм заалт байхгүй байв. Байгууллагууд дотоод дүрэм журмаа Монгол улсын үндсэн хууль болон бусад хуульд харшлахгүйгээр боловсруулан, үйл ажиллагаагаа сайжруулах зорилгоор өөрчилж болох атал энэ тал дээр дэвшилттэй алхам хийх нь тун цөөн байна.

3. Төрийн байгууллагын үйл ажиллагаагааг нээлттэй байлгах зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

• Хүнд суртал, чирэгдэл ихтэй, иргэдийн шийдвэрлүүлэхээр хандсан асуудлыг хуульд заасан хугацаанаас нь сунжруулдаг нь төрийн байгууллагуудад түгээмэл байна. Ийм байгууллагуудыг Газрын албад, Засаг даргын тамгын газар, Замын цагдаагийн газар, Шүүхийн шийдвэр биелүүлэх газар, албад тэргүүлж байв.
• Зөвлөмжид заасанчлан төрийн байгууллагуудын шийдвэр гаргах үйл явц, түүний үндэслэлийн талаархи мэдээлэл иргэд, хуулийн этгээдэд нээлттэй байж чадахгүй байна. Үүний гол шалтгаан нь энэ чиглэлийн ажил төрийн байгууллагуудад хэвшил болоогүйтэй холбоотой юм.

4. Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх зорилготой зөвлөмжийн хэрэгжилт

• Хэдийгээр төрийн байгууллагуудад иргэдээс санал, гомдол хүлээн авах утас, санал хүсэлтийн хайрцаг, дэвтэр, тусгай ажилтан ажиллуулах зэрэг нөөц бололцоо байгаа ч санал гомдлыг хүлээн авах, барагдуулах механизм хангалтгүй ажиллаж байна. Үүнд, нэг талаас санал, гомдлыг хүлээн авах арга хэлбэрээ сурталчилдаггүйгээс иргэд мэддэггүй, үүнээс шалтгаалж хандахгүй байх нь элбэг, нөгөөтэйгүүр төрийн байгууллагуудад иргэдийн итгэх итгэл үлэмж алдарсан зэрэг нь нөлөөтэй байна.
• Мөн тодорхой чиглэлээр бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргахын өмнө олон нийтийн саналыг авах талаар төрийн байгууллагууд хангалтгүй ажиллаж байна.
• Байгууллагын чиг үүргийн дагуу зөвшөөрөл, эрх олгох, бүртгэл хийх, хяналт тавих, сонгон шалгаруулалт явуулах зэрэг асуудлыг шийдвэрлэх журмыг олон нийтэд мэдээлэх ажиллагаа төрийн байгууллагуудад сул байна.

5. Мониторингийн ерөнхий зөвлөмж

Ерөнхийдөө:
• АТГ нь үйл ажиллагааныхаа сурталчилгааг зохион байгуулалт сайтай, зорилтот бүлгээ зөв сонгон, агуулга хэлбэрийг сайтар бодож боловсруулан, оновчтой хэрэгслээр дамжуулан цаашид тогтмол явуулах нь зүйтэй.
• АТГ нь төрийн байгууллагуудад хүргүүлсэн зөвлөмжийнхөө хэрэгжилтэд тавих хяналтаа сайжруулах шаардлагатай байна.
• Төрийн байгууллагуудад урьд өмнө нь огт байгаагүй болон чиг үүргээс нь гадуурхи үйл ажиллагаа явуулахыг шаардсан зүйл заалтууд АТГ-ын зөвлөмжид байхгүй бөгөөд уг зөвлөмжийн хэрэгжилтийг хангах суурь нөөц боломж төрийн байгууллагуудад хангалттай бүрдсэн байна. Гагцхүү механизмыг нь ажиллуулах шаардлага АТГ-т тавигдаж байгааг анхаарах.

Зөвлөмжийн үр нөлөөг нэмэгдүүлэхийн тулд:
• Төрийн байгууллагуудад АТГ-ын зөвлөмжийг, хэрэгжилтийг нь тогтмол хянан хариуцах ажил үүрэг бүхий тусгай ажилтан, эсвэл ажил үүрэг нь ижил бүтцэд албан ёсоор даалган хариуцуулах шаардлагатай байна.
• АТГ нь 3 бүлэг 18 заалт бүхий зөвлөмжөө цаашид үйл ажиллагаатайгаа тогтмол уялдуулж, боловсронгуй болгон сайжруулж байх нь зүйтэй. Тухайлбал, зөвлөмжийн заалтуудын хоорондын утга санааны давхардал, бүлгүүдийн хоорондын шилжсэн утгыг цэгцэлж, зааг ялгааг нь тодорхой гаргах. Мөн зөвлөмжийн хэрэгжилтийн үр дүнг одоогийн шалгуур үзүүлэлтүүдээр хангах боломжтой эсэх, шаардлагагүй гэж үзсэнээ хасах, шинэ зүйл заалт нэмж оруулах, зөвлөмжийг хэрэгжүүлэх нь ямар ач холбогдолтойг олон нийт, төрийн байгууллагуудад тайлбарлан таниулах хэрэгтэй.
• Нэг чиг үүрэг бүхий анхан, дунд, дээд шатны байгууллагуудын ажлын уялдаа холбоог сайтар хангаж өгвөл зөвлөмжийн зарим заалтууд богино хугацаанд хэрэгжих боломжтой юм. Тухайлбал, вэб сайтын асуудлыг ийм замаар шийдэх боломжтой байна.
• Төрийн бүх шатны байгууллагуудад хэрэгжүүлэх боломжтой ерөнхий зөвлөмжөөс гадна, байгууллагуудын үйл ажиллагааны онцлог, чиг үүргийг нь харгалзан нэмэлт тусгай зөвлөмжүүдийг боловсруулан хүргүүлбэл зохино.
• Төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хяналт тавьж хүнд суртлыг халахад олон нийтийн зүгээс тавих хяналтыг бий болгож түүний дагуу арга хэмжээ авдаг тогтолцоо бий болгох нь нэн чухал. Энэ нь 1977 утсанд иргэд хэрхэн идэвхтэй хандаж байснаас харагдаж байна. Ялангуяа үйл ажиллагаандаа хөдөө орон нутгийн иргэдийн оролцох боломжийг бүрдүүлбэл илүү үр дүнд хүрнэ.
• АТГ нь эдгээрээс гадна бусад олон хэлбэрээр иргэд, төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран ажиллах нь зүйтэй.

Анхаарал тавьсан та бүхэнд баярлалаа!